Antalya'nın gözde tatil beldesi Kaş, sadece masmavi koyları ve dalış noktalarıyla değil, Toros Dağları'nın yamaçlarında hâlâ nefes alan bir Yörük müziği geleneğiyle de dikkat çekiyor. Bu geleneğin bugünkü en önemli temsilcisi, çocukluğunu babasından gizli dağlarda çalarak geçiren cura ustası Osman Kırca. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından "Yaşayan İnsan Hazinesi" unvanına layık görülen 71 yaşındaki Kırca, üç telli curayı yok olmaktan kurtarıp yeni kuşaklara aktaran isim olarak öne çıkıyor. Peki bu ödül tam olarak ne anlama geliyor, üç telli cura nereden geliyor ve Kaş'a gidenler bu kültürü nasıl deneyimleyebilir? Gelin, hem gerçekleri hem de gezi rotasını birlikte keşfedelim.
Yaşayan İnsan Hazinesi unvanı nedir, gerçekten resmî bir program mı?
"Yaşayan İnsan Hazineleri" iddia edildiği gibi havada kalan bir söylem değil, somut bir devlet politikasına dayanıyor. UNESCO'nun 2003 yılında kabul ettiği ve Türkiye'nin 2006'da taraf olduğu Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi çerçevesinde, Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde "Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri" oluşturuldu. Bakanlık, ilgili sivil toplum kuruluşları, akademisyenler ve gelenek taşıyıcılarından oluşan bir komisyon aracılığıyla, bir zanaatı, çalgıyı ya da icrayı kuşaktan kuşağa aktaran ustaları bu listeye dahil ediyor. Osman Kırca da işte bu resmî sürecin sonunda, üç telli cura geleneğini yaşatma ve öğretme çabalarıyla ödüle layık görüldü; unvanını Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın da katıldığı bir törenle Beştepe Millet Kongre ve Kültür Merkezi'nde aldı.
Üç telli cura nedir, sıradan curadan farkı ne?
Cura, bağlama ailesinin en küçük ve en tiz sesli üyesidir; Anadolu'nun pek çok yöresinde farklı boy ve tel düzenleriyle çalınır. "Üç telli cura" ise özellikle Teke Yöresi'ne (Antalya-Burdur-Denizli-Isparta hattı) özgü, Yörük ve dağ köylerinde yüzyıllardır yaşatılan özel bir varyasyondur. Küçük gövdesi ve keskin tınısıyla, çobanların dağda, yaylada, düğünde çaldığı bir sözlü gelenek çalgısı olarak bilinir. Bu geleneğin hem Kaş hem de Denizli tarafında güçlü kökleri var; iki bölge de aynı Teke kültür havzasının parçası.
Hayri Dev kimdir, "mucit" mi yoksa geleneğin kaynak ustası mı?
Kullanıcı kaynağında geçen "3 telli cura mucidi" ifadesi, araştırmaya göre biraz abartılı: Hayri Dev, üç telli curayı icat eden kişi değil, bu geleneği ustalıkla icra ederek ulusal ve uluslararası platformlara taşıyan, alanının "kaynak ustası" kabul edilen bir isimdir. 1933'te Denizli'nin Çameli ilçesine bağlı Gökçeyaka köyünde doğan Dev, çobanlık yaparken dedesinden öğrendiği sazı, okula hiç gitmemesine rağmen bir sanata dönüştürdü, Teke Yöresi ezgilerini Avrupa sahnelerine kadar taşıdı. 2008 yılında, ülke genelinde seçilen yedi kültürel miras taşıyıcısından biri olarak "Yaşayan İnsan Hazinesi" unvanını kazandı ve bu seçim, 2010'da İstanbul'da düzenlenen bir törenle resmen duyuruldu. Kullanıcı kaynağında geçen "UNICEF ödülü" ifadesi ise bir karışıklık olmalı: araştırmaya göre söz konusu unvan UNICEF değil, UNESCO'nun sözleşmesine dayanan Türkiye'nin Yaşayan İnsan Hazineleri programından geliyor. Dev, 2018'de 85 yaşında hayatını kaybetti; adı bugün Çameli'de bir kültür merkezinde yaşatılıyor.
Kaş'ta Yörük kültürünü ve cura müziğini nerede deneyimleyebilirsiniz?
Kaş'a giden gezginler için üç telli cura sadece bir haber konusu değil, canlı bir deneyim de olabilir. İlçenin Kınık mahallesi çevresinde düzenlenen Kaş Yörük Şenliği, Toroslar'ın Yörük çadırlarını, keşkek pişirimini, gelin indirme törenini ve atlı cirit gösterilerini bir araya getiriyor; etkinlikte yöresel müzik orkestraları eşliğinde ozanlar türkü söylüyor. Yakın çevredeki Gömbe yaylası da benzer yayla şenlikleriyle biliniyor. Kaş'ın plaj ve dalış rotalarının yanına, bu tür bir kültür durağı eklemek, geziyi yüzeysel bir tatilden çok daha zengin bir deneyime dönüştürüyor.
Denizli Çameli'ye de bir uğrak: Hayri Dev'in memleketi
Eğer rotanız Ege içlerine uzanıyorsa, Denizli'nin batısında, Toros eteklerinde 1200 metreyi aşan rakımıyla serin bir yayla ilçesi olan Çameli'ye de bir göz atmakta fayda var. Akdağ ve Sarıalan yaylaları doğa yürüyüşü tutkunları için, Kocapınar yaylası ise manzara ve serin hava arayanlar için ideal. Yaz aylarında (Haziran-Eylül) ziyaret edilmesi önerilen ilçede, Hayri Dev'in adını taşıyan kültür merkezi de üç telli cura geleneğinin izini sürmek isteyenler için önemli bir durak.
Sıkça Sorulan Sorular
Osman Kırca gerçekten "Yaşayan İnsan Hazinesi" listesinde mi?
Evet. Kültür ve Turizm Bakanlığı, üç telli cura geleneğini yaşatma ve genç kuşaklara aktarma çabaları nedeniyle Kaşlı cura ustası Osman Kırca'yı bu unvana layık gördü; ödülünü Cumhurbaşkanı'nın katıldığı bir törenle aldı.
Hayri Dev üç telli curanın mucidi miydi?
Hayır, kaynaklara göre Hayri Dev bu çalgıyı icat eden değil, geleneği ustalıkla yaşatıp tanıtan kaynak ustasıdır. Ödülü de UNICEF'ten değil, UNESCO'nun sözleşmesine dayanan Türkiye'nin Yaşayan İnsan Hazineleri programından gelmiştir.
Kaş'ta Yörük müziğini ve cura kültürünü nerede görebilirim?
İlçede düzenlenen Kaş Yörük Şenliği ile Gömbe yayla şenlikleri, yöresel müzik dinletileri ve geleneksel Yörük yaşamını yakından izleme fırsatı sunuyor; ziyaret planınızı bu etkinlik tarihlerine göre yapabilirsiniz.
Not: Bu yazıdaki bilgiler güncel haber kaynakları ve Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı kurumların açıklamaları esas alınarak derlenmiştir; program ve etkinlik tarihleri değişebileceğinden ziyaret öncesi güncel duyuruları kontrol etmenizi öneririz.
