Tuna’nın Ortasındaki Unutulmuş Gulag: İsimlerin ve Hayatların Çalındığı Belene Kampı

Bazı yer isimleri vardır, duyulduğunda insanın içine bir sızı, ruhuna bir ağırlık çöker. Coğrafi bir konum olmaktan çıkıp, tarihin en karanlık anılarının, insanlığın en büyük utançlarının sembolü haline gelirler. Auschwitz, Srebrenitsa, Robben Adası gibi… İşte Belene de bu isimlerden biridir. Bulgaristan’da, güzelliğiyle bilinen Tuna Nehri’nin ortasında, sislerin ve soğuk suların çevrelediği Persin Adası’nda kurulu bu kamp, sadece bir toplama kampı değil, aynı zamanda bir kimlik kırım laboratuvarıydı.

Bu, bir gezginin rotasını kolay kolay çevirmeyeceği, turistik haritalarda yer almayan bir hikaye. Ama bir ülkenin ruhunu, geçmişiyle nasıl yüzleştiğini veya yüzleşemediğini anlamak için bilinmesi gereken, acı dolu bir gerçek. Bugün sizi, yakın tarihin en acımasız asimilasyon politikalarından birinin merkez üssüne, binlerce insanın isminin, onurunun ve hayatının çalındığı Belene’ye götüreceğim.

“Cennet” Ada Cehenneme Nasıl Dönüştü: Belene’nin Kuruluşu

Her şey 1949’da başladı. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Bulgaristan’da iktidarı ele geçiren komünist rejim, gücünü pekiştirmek ve “halk düşmanları” olarak etiketlediği herkesten kurtulmak için acımasız bir baskı mekanizması kurdu. Bu mekanizmanın en korkunç dişlilerinden biri de Belene Toplama Kampı’ydı. Kampın kurulduğu yer tesadüfi değildi. Persin (veya Belene) Adası, Tuna Nehri’nin akıntılı sularıyla çevrili, anakarayla bağlantısı zayıf, adeta doğal bir hapishaneydi. Kaçmanın neredeyse imkansız olduğu bu izole ada, rejimin gözden çıkarmak istediği insanları toplumdan tecrit etmek için mükemmel bir yerdi.

İlk yıllarında kampın “misafirleri”, rejime muhalif aydınlar, yazarlar, sanatçılar, eski politikacılar, din adamları ve zengin toprak sahipleriydi. Komünist ideolojiye tehdit olarak görülen herkes, yargısız infazlarla veya herhangi bir yasal süreç işletilmeden bu adaya gönderiliyordu. Amaç, sadece onları cezalandırmak değil, aynı zamanda geride kalanlara korku salarak mutlak bir itaat sağlamaktı.

Sözde “Diriliş Süreci”: Bir Kimliğe Toplu Saldırı

Belene’nin tarihini asıl karanlığa gömen ve onu uluslararası bir insanlık suçu sahnesine dönüştüren olaylar ise 1980’lerde yaşandı. Todor Jivkov liderliğindeki komünist rejim, ülkede homojen bir “Bulgar ulusu” yaratma hedefiyle, tarihe “Sözde Diriliş Süreci” (Възродителен процес) olarak geçen acımasız bir asimilasyon politikası başlattı. Bu politikanın ana hedefi, ülkenin en büyük azınlığı olan Türkler ve diğer Müslüman topluluklardı.

Bu süreç, bir kültürü yok etmenin en temel adımından başladı: İsimleri yok etmek. Köylere, kasabalara baskın yapan silahlı milisler ve askerler, Türkleri ve Müslümanları meydanlarda topladı. Ellerindeki listelerden, her bir kişiye yeni bir Bulgarca isim verildi. Ahmet, Asen oluyordu; Fatma, Fanka; Hasan, Hristo… Bu, sadece bir ismin değiştirilmesi değildi. Bu, bir insanın geçmişini, ailesini, dinini, kültürünü ve benliğini bir kalemde silme girişimiydi. Mezarlıklardaki Türk-İslam isimleri bile kazınıyor, yerlerine Bulgarca isimler yazılıyordu. Türkçe konuşmak, geleneksel kıyafetler giymek, dini ritüelleri yerine getirmek yasaklanmıştı.

Doğal olarak, bu onur kırıcı ve vahşi uygulamaya karşı büyük bir direniş başladı. Binlerce Türk, isimlerini değiştirmeyi reddetti, protesto gösterileri düzenledi. İşte bu direnişin bedeli, Belene’ye sürgün olmaktı. 1984-1989 yılları arasında, sırf atalarından miras kalan isimlerini ve kimliklerini korumak istedikleri için binlerce Türk erkek, kadın ve genç, evlerinden, ailelerinden koparılarak bu ölüm adasına gönderildi.

Sisler Adasında Yaşam ve Ölüm

Belene’ye gönderilmek, bir nevi sivil ölümdü. Mahkûmlar, adadaki ilkel barakalarda, insanlık dışı koşullarda yaşamaya zorlanıyordu. Günleri, ağır taş ocaklarında, bataklık kurutma işlerinde veya tarım arazilerinde, karın tokluğuna çalışarak geçiyordu.

• Açlık ve Hastalık: Yemek olarak verilen tek şey, içinde ne olduğu belirsiz bir çorba ve bir parça küflü ekmekti. Yetersiz beslenme, hijyenik olmayan koşullar ve tıbbi bakımın olmaması nedeniyle dizanteri, tifo gibi salgın hastalıklar kol geziyordu.
• İşkence ve Baskı: Fiziksel ve psikolojik işkence, kampın gündelik bir parçasıydı. Gardiyanların keyfi dayakları, sorgu odalarında uygulanan acımasız yöntemler ve en ufak bir itaatsizlikte uygulanan ağır cezalar sıradandı. En büyük psikolojik işkence ise mahkûmlara sürekli olarak yeni Bulgar isimleriyle hitap edilmesi, kendi isimlerini kullandıklarında ise şiddetle cezalandırılmalarıydı.
• Kışın Ayazı, Yazın Sinekleri: Kamp, Tuna’nın sert iklimine tamamen açıktı. Kışın dondurucu soğukta, yetersiz giysilerle çalışan mahkûmlar donma tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Yazın ise ada, sivrisinek ve haşere istilasına uğrayarak hastalıkların daha da yayılmasına neden oluyordu.

Belene, rejimin sadece bedenleri değil, ruhları da kırmayı hedeflediği bir yerdi. Amaç, direnişin sembolü olan bu insanları, kimliksiz, onursuz ve iradesiz varlıklara dönüştürmekti.

Bir Rejimin Çöküşü ve Unutuluşa Direnmek

1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılmasıyla Doğu Bloku’nda esen değişim rüzgarları, Bulgaristan’daki komünist rejimi de devirdi. Rejimin çöküşüyle birlikte Belene Kampı da resmen kapatıldı. Hayatta kalanlar, yıllar süren esaretin ardından adadan ayrıldı, ancak taşıdıkları fiziksel ve ruhsal yaralar hiçbir zaman tam olarak iyileşmedi.

Bugün Belene’de her yıl düzenlenen anma törenleri, işte bu yüzden hayati bir önem taşıyor. Bu törenler, sadece kurbanları anmakla kalmıyor, aynı zamanda Bulgaristan toplumuna ve dünyaya güçlü bir mesaj veriyor: Tarihin bu karanlık sayfası unutulmamalıdır. Unutmak, yaşananları normalleştirmek ve benzer trajedilerin gelecekte tekrarlanmasına kapı aralamaktır.

Belene, bir daha asla yaşanmaması gereken bir insanlık suçunun, devlet eliyle yürütülen sistematik bir kimlik yok etme projesinin anıtıdır. Tuna Nehri’nin sessiz suları, binlerce isimsiz çığlığı ve kaybolan hayatların anısını saklamaya devam ediyor. Onları hatırlamak ve hikayelerini anlatmak, sadece geçmişe karşı bir sorumluluk değil, aynı zamanda geleceğe karşı en temel insani görevimizdir.