Bir Heykel Yıkıldı, Tarih Yeniden Yazıldı: Bristol’daki Colston Anıtı’nın Unutulmaz Hikayesi

Seyahat etmek sadece yeni yerler görmek, güzel fotoğraflar çekmek değildir. Bazen bir şehrin sokaklarında yürürken, farkında bile olmadan tarihin en hararetli tartışmalarının tam ortasında buluruz kendimizi. Bugün sizi İngiltere’nin Bristol kentine, bir heykelin devrilmesinin nasıl küresel bir deprem yarattığı o ana götüreceğim. 💥

2020 yazı, tüm dünya için unutulmazdı. George Floyd’un ölümüyle tetiklenen Black Lives Matter protestoları, Amerika’dan başlayarak tüm dünyaya yayılmıştı. İşte bu ateş, 7 Haziran 2020’de Bristol’da bir anıtın kaderini sonsuza dek değiştirdi. Protestocular, şehrin merkezinde yıllardır duran Edward Colston’ın bronz heykelini halatlarla bağlayıp kaidesinden söktü, sokaklarda yuvarladı ve bir zamanlar köle gemilerinin demirlediği limanın sularına attı.

Peki, bu an neden bu kadar önemliydi? Neden bir heykelin yıkılışı New York Times’tan BBC’ye, tüm dünyanın manşetlerindeydi?

Kahraman mı, Cani mi? Edward Colston’un İki Yüzü

Bristol’a giden herhangi bir gezgin, Colston ismine mutlaka rastlardı. Colston Kulesi, Colston Konser Salonu, Colston Okulları… Şehirde adeta bir “hayırsever” ve “şehrin babası” olarak anılıyordu. 17. yüzyılda yaşamış bu tüccar, kente okullar, hastaneler ve yoksullar için evler yaptırmıştı. Heykeli de bu “cömertliğinin” bir nişanesi olarak 1895’te dikilmişti.

Ancak madalyonun bir de karanlık yüzü vardı.

Edward Colston, servetinin büyük bir kısmını insan ticaretiyle kazanmıştı. Yöneticisi olduğu Royal African Company (Kraliyet Afrika Şirketi), 84.000’den fazla Afrikalı erkek, kadın ve çocuğu köleleştirerek Amerika’ya taşımıştı. Bu insanların yaklaşık 19.000’i, gemilerdeki korkunç koşullar nedeniyle yolda hayatını kaybetti. Şirket, köleleştirdiği insanların göğsüne “RAC” damgasını vurmasıyla biliniyordu.

Yani Bristol’un merkezindeki o heykel, bir kesim için şehrin gururu iken, bir başka kesim için her gün yüzleşmek zorunda kaldıkları acı dolu bir geçmişin, köleliğin ve ırkçılığın sembolüydü. Yıllardır heykelin kaldırılması veya en azından yanına bu gerçekleri anlatan bir plaket eklenmesi için kampanyalar yürütülüyordu, ancak hepsi sonuçsuz kalmıştı.

Bir Kıvılcım Dünyayı Nasıl Ateşledi? Domino Etkisi

İşte o gün Bristol’da yaşananlar, bir bardağın taşmasıydı. Heykelin nehre atılması, sadece bir metal yığınının yok edilmesi değil, tarihin kim tarafından ve nasıl anlatılması gerektiğine dair küresel bir soruyu tetikledi.

Bu olay, dünyanın dört bir yanındaki şehirleri kendi anıtlarıyla yüzleşmeye itti:

• ABD: Konfederasyon generallerinin ve köle sahibi başkanların heykelleri bir bir kaldırılmaya veya protestoların hedefi olmaya başladı.

• Belçika: Kongo’da milyonlarca insanın ölümünden sorumlu olan Kral II. Leopold’un heykelleri boyalara bulandı, ateşe verildi ve kaldırıldı.

• Brezilya ve Kanada: Sömürgeciliğin ve yerli halklara yapılan zulmün sembolü olan figürlerin anıtları da benzer şekilde sorgulandı.

Bristol’daki o an, “Tarihi anıtlar dokunulmaz mıdır?” sorusunu tüm dünyaya sordurdu.

Tarihi Silmek mi, Tarihle Yüzleşmek mi? Büyük Tartışma

Elbette bu eylemler büyük bir tartışmayı da beraberinde getirdi. Bir grup, “Tarihi silemezsiniz, bu heykeller geçmişimizin bir parçası” argümanını savundu.

Ancak karşı argüman çok daha güçlüydü: Mesele tarihi silmek değil, kimi onurlandırdığımızı sorgulamaktır.

Bir heykel, tarafsız bir tarih kitabı değildir. Bir heykeli bir şehrin merkezine dikmek, o kişiyi ve temsil ettiği değerleri yüceltmek, “Bu kişi rol modelimizdir” demektir. Dolayısıyla protestocular, “Edward Colston’un mirası onurlandırılmayı değil, lanetlenmeyi hak ediyor. Onun hikayesi silinmesin, ama bir kahraman olarak da anlatılmasın” diyordu.

Peki Sonra Ne Oldu? Bristol Bugün Nasıl Bir Yer?

İşte hikayenin en ilginç kısmı. Bristol Belediyesi, limandan çıkarılan Colston heykelini ne yaptı dersiniz? Onu erittirip yok etmedi.

Heykel, üzerine atılan boyalar, protesto sloganları ve hatta ayağına takılı kalan halatlarla birlikte M Shed müzesine kaldırıldı. Şimdi, yere yatırılmış bir şekilde, o gün yaşananları anlatan protesto pankartlarıyla birlikte sergileniyor. Artık bir kahraman anıtı değil, tarihi bir olayın kanıtı olarak varlığını sürdürüyor.

Bu, belki de en doğru çözümdü. Tarih silinmedi, aksine daha zengin ve çok katmanlı bir şekilde yeniden yazıldı. Şehirdeki Colston Konser Salonu’nun adı da “Bristol Beacon” olarak değiştirildi.

Bir Gezgin İçin Çıkarılacak Ders

İşte bu olay, bir gezgin olarak bana ve eminim size de şunu hatırlatıyor: Gezdiğimiz şehirlerde gördüğümüz meydanlar, heykeller ve anıtlar sadece estetik objeler değildir. Onlar birer politik metindir.

Bir dahaki seyahatinizde bir anıtın önünden geçerken kendinize şu soruları sorun:

• Bu heykel kimin?

• Neden buraya dikilmiş?

• Bu kişinin hikayesinin anlatılmayan kısımları neler?

• Bu meydanda kimlerin heykeli yok? Kimlerin hikayesi duyulmuyor?

Çünkü bir şehri gerçekten anlamak, onun sadece bugünkü güzelliklerini değil, aynı zamanda geçmişinin karmaşık ve bazen de acı dolu katmanlarını da keşfetmekle mümkündür.

Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? Sizce tartışmalı heykeller kaldırılmalı mı, yoksa müzelerde mi sergilenmeli? Yorumlarda buluşalım!