2020 yazında dünya çapında yankı uyandıran Black Lives Matter protestoları, İngiltere'nin Bristol kentinde tarihe geçen bir anla sonuçlandı: 125 yıldır şehir meydanında duran bir tüccarın heykeli, öfkeli bir kalabalık tarafından yerinden söküldü, ayaklar altında çiğnendi ve limana atıldı. Edward Colston Heykeli'nin yıkılışı, sadece bir vandalizm olayı değil, bir şehrin geçmişiyle nasıl yüzleştiğinin de sembolü hâline geldi. Peki bu heykel kimin anısına dikilmişti, o gün tam olarak ne yaşandı ve heykel bugün nerede?
Edward Colston Kimdi?
Edward Colston (1636-1721), Bristol doğumlu bir tüccar, siyasetçi ve hayırseverdi. Yaşadığı dönemde kurduğu okullar, yoksullar için barınaklar ve çeşitli hayır kurumlarına yaptığı büyük bağışlarla tanınıyordu; bu bağışlar sayesinde Bristol'de uzun yıllar “şehrin büyük hayırseveri” olarak anılmıştı. Ancak servetinin önemli bir kısmının kaynağı, dönemin en karanlık ticaret kollarından biriydi. Colston, 1680 yılında köle ticareti yapan Royal African Company'ye (Kraliyet Afrika Şirketi) katılmış, 1689-1690 yılları arasında şirketin başkan yardımcılığını yapmıştı. Kendisinin şirkette görev yaptığı 1680-1692 yılları arasında, şirketin gemileriyle 84 binden fazla Afrikalı erkek, kadın ve çocuğun Karayipler ile Amerika kıtasının diğer bölgelerine zorla taşındığı, bu yolculuklarda tahminen 19 bin kişinin hayatını kaybettiği kayıtlara geçmiştir. Colston ayrıca, Amerika'nın İspanyol kolonilerine köle tedarik eden South Sea Company'ye de yatırım yapmıştı. Bugünün parasıyla milyonlarca sterline denk gelen kâr payları, büyük ölçüde bu insanlık dışı ticaretten geliyordu.
Colston'ın hayatı, tarihçilerin sıkça vurguladığı bir çelişkiyi barındırır: aynı kişi hem şehrine okullar ve barınaklar bağışlayan bir hayırsever, hem de binlerce insanın esaret altında taşınmasından doğrudan kâr eden bir tüccardı. Bu ikili miras, yüzyıllar sonra heykelinin kaderini belirleyen tartışmanın da temelini oluşturdu.
Bir Hayırseverin Anıtı: Heykel Nasıl Dikildi?
Colston'ın ölümünden yaklaşık 170 yıl sonra, 1895'te, heykeltıraş John Cassidy tarafından yapılan bronz heykeli Bristol şehir merkezinde, The Centre olarak bilinen meydanda dikildi. Heykel, kentin varlıklı çevrelerince Colston'ın eğitim ve yardım kurumlarına yaptığı katkıları onurlandırmak amacıyla inşa edilmişti; kaidesindeki yazıt onu uzun yıllar “bu şehrin en erdemli ve bilge evlatlarından biri” olarak tanımladı. Ne var ki yazıtta Colston'ın servetinin köle ticaretinden geldiğine dair herhangi bir ifade yer almıyordu. Bu eksiklik, 20. yüzyılın sonlarından itibaren Bristol'de artan sayıda tarihçi, aktivist ve yerel sakinin eleştirisine hedef oldu; heykelin kaldırılması veya en azından yazıtının güncellenmesi yıllarca şehir gündeminde tartışıldı, ancak resmî bir adım atılmadı.
7 Haziran 2020: Heykel Düşüyor
George Floyd'un Minneapolis'te bir polis memuru tarafından öldürülmesinin ardından dünya genelinde büyüyen Black Lives Matter protestoları, 7 Haziran 2020'de Bristol'e de sıçradı. Kalabalık bir gösteri sırasında protestocular, halatlar yardımıyla Colston heykelini kaidesinden çekip yere devirdi. Görgü tanıklarının aktardığına göre bir protestocu, George Floyd'un öldürülme anını hatırlatır şekilde, düşen heykelin boynuna diz çöktü. Ardından heykel, kalabalık tarafından şehir merkezinden yaklaşık yarım kilometre sürüklenerek Bristol Limanı'na, aynı sularda yüzyıllar önce köle gemilerinin de yol aldığı limana atıldı. Olay, cep telefonu kameralarıyla anında kaydedilip dünya genelinde paylaşıldı ve heykelin akıbeti, kolonyal geçmişle yüzleşme tartışmalarının küresel bir simgesine dönüştü.
Nehirden Müzeye: Heykelin Yeni Hayatı
Heykel, sulara atılışından yaklaşık dört gün sonra Bristol Belediyesi tarafından limandan çıkarıldı. Yıkılma sırasında aldığı hasar ve üzerine sonradan yapılan graffitiler temizlenmeden, olduğu hâliyle korumaya alındı. Belediye, heykeli yeniden eski kaidesine koymak yerine, olayın kendisini de tarihin bir parçası olarak belgelemeyi tercih etti. Bu doğrultuda heykel, 4 Haziran 2021'de Bristol'ün tarih müzesi M Shed'de halka açık bir sergiye kondu; üzerindeki graffitiler ve düşme sırasında oluşan hasarlar bilerek temizlenmedi. Müze yetkilileri bu sergilemenin geçici bir düzenleme olduğunu ve “bu geçici sergi bir sohbetin başlangıcıdır, eksiksiz bir sergi değildir” açıklamasıyla, konunun kamuoyu tartışmasına açık bırakıldığını vurguladı. Heykelin yanına, olayı belgeleyen fotoğraflar, protestoculara ait pankartlar ve şehir sakinlerinin görüşlerini yansıtan materyaller de eklendi.
Şehir merkezindeki boş kaide ise uzun süre yazıtsız kaldı. Nihayet 17 Nisan 2025'te kaideye yeni bir plaket yerleştirildi; bu yeni yazıtta, önceki metinlerin aksine Colston'dan “şehrin hayırseveri” şeklinde bahsedilmedi, bunun yerine olayların tarihsel bir özeti sunuldu. Böylece kaide, hem heykelin dikildiği dönemi hem de 2020'deki yıkılışını anlatan bir tarih dersine dönüştü.
Mahkemede “Colston Four” Davası
Heykeli yıkan kişilerden dördü — Rhian Graham, Milo Ponsford, Jake Skuse ve Sage Willoughby — 9 Aralık 2020'de kamu malına zarar verme suçlamasıyla resmen suçlandı. Kamuoyunda “Colston Four” (Colston Dörtlüsü) olarak anılan sanıkların yargılanması 13 Aralık 2021'de Bristol Ceza Mahkemesi'nde başladı. Savunma, heykelin aslında maddi olarak “zarar görmediğini”, kaldırılmasının aksine bir suçu (kamuoyunda rahatsızlık yaratan bir sembolün varlığını) önlediğini ve heykelin şehir sakinlerinin ortak malı olduğuna inandıklarını öne sürdü. Yargıç, jüriye ayrıca sanıkların ifade özgürlüğü haklarının da göz önünde bulundurulması gerektiğini hatırlattı.
5 Ocak 2022'de açıklanan kararla jüri, yaklaşık üç saatlik müzakerenin ardından 11'e 1 oy çokluğuyla dört sanığı da beraat ettirdi. Jüri sistemlerinin doğası gereği kararın gerekçesi kamuoyuyla resmî olarak paylaşılmadı; ancak dönemin Başsavcısı Suella Braverman, kararın hukuki ilkeler açısından “kafa karışıklığına yol açtığını” belirterek davayı İstinaf Mahkemesi'ne taşımayı değerlendirdiğini duyurdu.
Bugün Bristol'de hem boş kaide hem de M Shed müzesindeki hasarlı heykel, ziyaretçilere aynı hikâyenin iki farklı yüzünü anlatıyor: bir yanda 19. yüzyılın hayırseverlik anlayışı, diğer yanda bu anlayışın arkasında yatan köle ticaretiyle yüzleşmenin 21. yüzyıldaki yansıması. Colston heykelinin serüveni, tek bir anıtın kaderinin, koca bir şehrin tarihle ilişkisini nasıl yeniden şekillendirebileceğinin çarpıcı bir örneği olarak kayıtlara geçti.
