Bir Instagram röportajında karikatürist Emrah Ablak'ın Cumhuriyet TV'ye anlattığı bir ayrıntı sosyal medyada dolaşmaya başladı: Gürcistan'ın başkenti Tiflis yakınlarında, Kara Papak (Karapapak) Türklerinin yaşadığı "Gölye" adında bir köy varmış. Yorumlarda işler daha da ilginçleşti — kendini Karapapak veya Terekeme Türkü olarak tanımlayan onlarca kişi, ailelerinin Gürcistan'ın Borçalı ya da Çıldır çevresinden Ankara'ya, Kars'a göç ettiğini yazdı. Biz de bu izi sürüp haritaya, tarihe ve güncel seyahat koşullarına bakmaya karar verdik: Böyle bir köy gerçekten var mı, Karapapak Türkleri bugün nerede yaşıyor ve Tiflis'ten bu topraklara nasıl gidilir?
Karapapak (Kara Papak) Türkleri kimdir?
Karapapaklar, "Terekeme" adıyla da anılan, Oğuz kökenli bir Türk topluluğudur. İsimlerini giydikleri siyah kuzu derisinden yapılma "papak" adlı başlıktan alırlar; "Terekeme" ise Arapça "Terâkime" (Türkmenler) sözcüğünden gelir. Tarihsel olarak Kafkasya'nın güneyinde, bugünkü Ermenistan sınırındaki Erivan (Revan) Hanlığı topraklarında, Azerbaycan'ın Kazak bölgesinde ve Gürcistan'ın Kvemo Kartli (Borçalı) bölgesinde yoğunlaşan bu topluluk, 1826-1828 Rus-İran Savaşı ve ardından imzalanan 1828 Türkmençay Antlaşması sonrasında büyük bir göç dalgasıyla karşılaştı. Bir kısmı Kaçar İran'ına (bugünkü İran'da Sulduz/Nakhede bölgesi) yerleşirken, önemli bir kitle Osmanlı topraklarına, özellikle Kars ve Çıldır'a göç etti. Sovyet döneminde ise Karapapaklar ayrı bir etnik kimlik olarak değil, "Azerbaycanlı" kategorisi altında sayıldı; 1944'te bazı gruplar Orta Asya'ya, özellikle Taşkent çevresine sürgün edildi.
Gürcistan'ın Borçalı'sı: Kazak-Borçalı'dan Kvemo Kartli'ye
Borçalı, bugün Gürcistan'ın resmî idari haritasında "Kvemo Kartli" adıyla anılan bölgenin tarihî adıdır. 16. yüzyıldan itibaren Şah Abbas döneminde bölgeye yerleştirilen Türkmen boylarının torunları, 17. yüzyılda merkezi Ağcakala (Aşağı Serdarabad) olan Borçalı Sultanlığı'nı kurdu; bu yarı bağımsız yapı 1604-1765 yılları arasında varlığını sürdürdü. Bölge, Rus Çarlığı döneminde "Borçalı Uyezdi" adıyla idari birim olarak devam etti ve bugünkü Marneuli, Bolnisi, Dmanisi, Gardabani ve Tsalka ilçelerini kapsıyordu. Güncel nüfus sayımlarına göre Kvemo Kartli'de hâlâ yaklaşık 177 bin Azerbaycan/Türk kökenli nüfus yaşıyor — bölge nüfusunun yüzde 41,8'i. Marneuli kentinde bu oran yüzde 83'ü buluyor. Yani Karapapak/Terekeme kökenli Türk nüfusu, Sovyet asimilasyonuna ve göçlere rağmen Tiflis'in hemen güneyinde varlığını sürdürüyor.
"Gölye" köyünü araştırdık: bulduklarımız ve bulamadıklarımız
Dürüst olmak gerekirse, Tiflis'in içinde ya da çeperinde "Gölye" adıyla resmî olarak kayıtlı, doğrulanabilir bir yerleşim yerine ulaşamadık. Araştırmamızda karşımıza çıkan tek somut iz, Karapapak-Terekeme toplulukları arasında paylaşılan bir sosyal medya kaynağında geçen "Göyye" adlı bir köydü — ancak bu köy Tiflis'e değil, Gürcistan'ın Türkiye sınırına çok daha yakın olan Ahılkelek (Akhalkalaki, Samtskhe-Javakheti bölgesi) çevresine bağlanıyordu ve 1918 olaylarıyla anılan bir Karapapak yerleşimi olarak tarif ediliyordu. Bu, röportajda geçen "Tiflis'te bir köy" tanımıyla tam örtüşmüyor; muhtemelen sözlü aktarımda köy adı ya da konumu bir miktar değişmiş olabilir — Kafkasya'daki Türkçe yer adlarının Gürcüce transkripsiyonlarda uğradığı bozulmalar bilinen bir durum. Bu yüzden "Gölye" iddiasını teyit edilmemiş kabul ediyor, buna karşılık üzerinde kesin bilgi bulunan gerçeği anlatıyoruz: Tiflis'in 20-40 kilometre güneyindeki Marneuli, Bolnisi, Dmanisi ve Gardabani ilçelerinde, aralarında Karapapak kökenli ailelerin de bulunduğu, yoğun bir Türkçe konuşan nüfus bugün de yaşıyor.
Tiflis'ten Borçalı'ya nasıl gidilir? Pratik gezi rehberi
Türkiye'den Gürcistan'a seyahat, soydaş ziyareti planlayanlar için oldukça kolay: Türk vatandaşları Gürcistan'a vizesiz girebiliyor, üstelik pasaport yerine yalnızca kimlik kartıyla da giriş yapılabiliyor ve vizesiz kalma süresi bir yıla kadar uzayabiliyor. Tiflis'e ulaştıktan sonra Borçalı bölgesine geçmek de pratik: Marneuli, başkentin yaklaşık 20 kilometre güneyinde, Ermenistan yönüne giden S6 karayolu üzerinde yer alıyor ve Tiflis-Erivan demiryolu hattında bir istasyona sahip. Tiflis'in Ortaçala (Samgori) otogarından kalkan marşrutkalarla (paylaşımlı minibüs) Marneuli'ye ulaşım 40-60 dakika sürüyor; aynı hatlar üzerinden Bolnisi ve Gardabani'ye de kolayca geçilebiliyor. Bölgede cami mimarisi, pazar kültürü ve Azerbaycan Türkçesine çok yakın bir ağızla konuşulan gündelik dil, ziyaretçiye Anadolu'nun doğusundaki bir kasabayı andıran bir atmosfer sunuyor.
Çıldır'dan Borçalı'ya: sınırın iki yakasındaki akrabalık
Röportaj yorumlarında sıkça geçen bir diğer nokta, ailelerin Kars ve Ankara'ya yaptığı göçtü — bu, tesadüf değil. Türkiye tarafında, Ardahan'ın Çıldır ilçesi tam da Gürcistan'ın Samtskhe-Javakheti bölgesine sınır komşusu ve nüfusunun etnik yapısı büyük ölçüde Terekeme ve Ahıska Türklerinden oluşuyor. 1828 Türkmençay Antlaşması sonrası Kazak-Borçalı'dan Osmanlı topraklarına yapılan göçlerin izleri, bugün hâlâ Çıldır ve Kars çevresindeki köy adlarında, aile soyadlarında ve düğün geleneklerinde yaşıyor. Bu nedenle Çıldır'ı ziyaret edip sınırın hemen ötesindeki Borçalı'ya geçmek, birçok aile için gerçek bir "kökene dönüş" yolculuğuna dönüşebiliyor; sınır kapısından (Vale-Posof ya da Sarpi üzerinden) geçiş birkaç saat içinde tamamlanabiliyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Tiflis'te gerçekten "Gölye" adında bir Karapapak köyü var mı?
Araştırmamızda bu isimle resmî olarak doğrulanmış bir yerleşim bulamadık. Karapapak topluluklarının kendi kaynaklarında geçen benzer isimli "Göyye" köyü ise Tiflis'e değil, Türkiye sınırına yakın Ahılkelek bölgesine bağlanıyor. Buna karşılık Tiflis'in güneyindeki Marneuli, Bolnisi, Dmanisi ve Gardabani'de Karapapak kökenli Türk nüfusunun yaşadığı kesin.
Türk vatandaşları Gürcistan'a vizesiz girebilir mi?
Evet. Türk vatandaşları Gürcistan'a pasaportla bir yıla kadar, kimlik kartıyla da vizesiz giriş yapabiliyor. Uzun süreli kalış veya çalışma planlanıyorsa Gürcistan Dışişleri Bakanlığı'na ayrıca başvuru gerekiyor.
Tiflis'ten Borçalı bölgesine (Marneuli, Bolnisi) nasıl gidilir?
Tiflis'in Ortaçala otogarından kalkan marşrutkalarla Marneuli'ye yaklaşık 40-60 dakikada ulaşılıyor; aynı güzergâh üzerinden Bolnisi ve Gardabani'ye geçiş de mümkün. Kendi aracınızla S6 karayolunu takip ederek de kolayca gidebilirsiniz.
Not: Bu yazı, bir Instagram röportajında (Emrah Ablak, Cumhuriyet TV) paylaşılan bir anekdottan yola çıkılarak hazırlanmıştır. "Gölye" köyünün tam konumu ve varlığı bağımsız kaynaklarla doğrulanamamış olup metinde bu belirsizlik açıkça belirtilmiştir; Karapapak/Terekeme Türklerinin tarihi ve Borçalı bölgesindeki güncel varlığına ilişkin bilgiler Wikipedia ve ilgili demografik kaynaklardan teyit edilmiştir. Seyahat öncesi güncel vize ve sınır geçiş koşullarını resmî kaynaklardan (Gürcistan Dışişleri Bakanlığı, T.C. Dışişleri Bakanlığı) teyit etmenizi öneririz.
