Çanakkale'ye giden hemen herkes Anzak Koyu'nu, Conkbayırı'nı ve 57. Alay Şehitliği'ni bilir. Ama Seddülbahir'in hemen yanı başında, Morto Koyu'na bakan tepede, çok daha az ziyaretçinin uğradığı bir anıt-mezarlık var: Fransızların Gelibolu Yarımadası'ndaki tek askeri mezarlığı. Burada yatanların önemli bir kısmı Fransa'dan değil; Cezayir, Fas ve Senegal'den, sömürge ordusu içinde savaşa sürülmüş Müslüman ve Batı Afrikalı askerlerden oluşuyor. Bir Instagram gönderisiyle gündeme gelen bu yer, aslında Çanakkale'nin çok uluslu, çok dinli hafızasının en çarpıcı kanıtlarından biri.

Morto Koyu'nda Kimler Yatıyor?

Gelibolu Yarımadası'nın güney ucunda, Seddülbahir'in kuzeyinde yer alan Morto Koyu Fransız Milli Mezarlığı ve Anıtı, savaş boyunca yarımadanın çeşitli noktalarına dağılmış küçük Fransız mezarlıklarının 1920'lerin sonunda tek bir alanda toplanmasıyla oluşturuldu. Mezarlıkta binlerce isimli mezarın yanı sıra, kimliği belirlenemeyen on binlerce askerin kemiklerinin konduğu dört ortak mezar (ossuaire) bulunuyor; alanın merkezinde yükselen 15 metrelik kule biçimli anıt da başlı başına bir ortak mezar işlevi görüyor. Toplamda burada 14-15 bin civarında Fransız ve sömürge askerinin kalıntısı bulunduğu kabul ediliyor — kaynaklar tam rakamda küçük farklılıklar gösterse de büyüklük ölçeği konusunda hemfikir.

Bu askerlerin hepsi Fransa'dan gelmiyordu. Birinci Dünya Savaşı'nda Fransa, Gelibolu'ya "Corps Expéditionnaire d'Orient" (Doğu Seferi Kuvvetleri) adı altında bir birlik gönderdi; bu birliğin önemli bir bölümünü Cezayir ve Fas'tan tirailleur (piyade) alayları, zuav birlikleri ve Senegal'den Tirailleurs Sénégalais adı verilen Batı Afrikalı askerler oluşturuyordu. Yani Morto Koyu'ndaki mezar taşlarının bir kısmının altında, büyük ihtimalle hayatlarında hiç Fransa'yı görmemiş, Müslüman ya da Batı Afrika kökenli sömürge askerleri yatıyor.

Sömürge Askerleri Neden Buradaydı?

20. yüzyıl başında Fransa'nın Kuzey ve Batı Afrika'daki sömürgeleri, büyük savaşlarda insan gücü kaynağı olarak kullanılıyordu. Cezayir ve Fas'tan toplanan tirailleur alayları ile Senegal'den getirilen Tirailleurs Sénégalais birlikleri, 1915'te Seddülbahir çıkarmalarında İngiliz birlikleriyle birlikte Osmanlı hatlarına karşı savaştı. Bu askerler cephe hattında ağır kayıplar verdi; sömürge ordusu mensuplarının pek çoğu isimsiz kaldı ya da kayıtları eksik tutuldu, bu yüzden bugün Morto Koyu'ndaki ortak mezarlarda binlerce kişi "kimliği belirsiz" olarak anılıyor.

Anıtın İnşası ve 1930'daki Açılış

Mezarlık ve anıt, savaştan yıllar sonra, 1920'lerin ikinci yarısında inşa edilmeye başlandı ve 9 Haziran 1930'da, Doğu Seferi Kuvvetleri'nin eski komutanlarından General Henri Gouraud'nun da katıldığı bir törenle resmen açıldı. Amaç, yarımadaya dağılmış küçük Fransız mezarlıklarını tek bir onurlu alanda birleştirmekti. Bugün hâlâ ayakta duran kule-anıt ve etrafındaki lahit biçimli dört toplu mezar, o dönemin anıt mimarisinin tipik bir örneği; kara çelik haçlarla sıralanmış mezar alanı, Gelibolu'daki diğer ulus mezarlıklarından farklı, kendine has bir atmosfer taşıyor.

Bugün Morto Koyu'nu Nasıl Ziyaret Edebilirsiniz?

Morto Koyu Fransız Şehitliği, Gelibolu Yarımadası Tarihi Alanı'nın Seddülbahir/Cape Helles bölgesinde yer alıyor ve girişi Anzak Koyu, Conkbayırı ya da 57. Alay Şehitliği gibi diğer şehitlikler gibi ücretsiz. Genellikle klasik iki günlük Çanakkale gezi rotasının ikinci gününe, Cape Helles bölümüne denk getiriliyor: Çanakkale Şehitler Abidesi ve müzesinin ardından 57. Alay Şehitliği'ne, oradan da tepeden Morto Koyu'na inilerek Fransız mezarlığına ulaşılabiliyor. İsteyenler aynı rotaya İngiliz Helles Anıtı'nı da ekleyebilir. Birinci gün ise genellikle Anzak Koyu, Arıburnu, Conkbayırı ve Kabatepe çevresindeki Avustralya-Yeni Zelanda şehitliklerine ayrılıyor; bu iki bölge arasında araçla kolayca geçilebiliyor. Temmuz-Ağustos ayında öğle saatlerinde sırtlarda gölge neredeyse hiç yok, bu yüzden şapka ve bol su önerilir; bahar ve sonbahar ayları yürüyüş ve fotoğraf açısından daha konforlu.

Sıkça Sorulan Sorular

Morto Koyu Fransız Şehitliği nerede, nasıl gidilir?
Eceabat ilçesine bağlı, Gelibolu Yarımadası'nın güney ucunda, Seddülbahir'e çok yakın bir konumda, Cape Helles bölgesinde yer alıyor. Kabatepe/Anzak bölgesinden veya Eceabat merkezden araçla; Seddülbahir yönüne giden yoldan tabelalarla kolayca bulunabiliyor, çoğu Çanakkale şehitlikleri turu bu noktayı Cape Helles ayağında ziyaret ediyor.

Bu mezarlıkta yatanların hepsi Fransız mı?
Hayır. Mezarlıkta Fransa'dan gelen askerlerin yanı sıra, dönemin Fransız sömürgeleri olan Cezayir, Fas ve Senegal'den toplanmış tirailleur ve zuav birlikleri de yatıyor; bunların önemli bir kısmı Müslüman, bir kısmı da Batı Afrika kökenliydi. Kimliği belirlenemeyenler dört ayrı ortak mezarda anılıyor.

Ziyaret ücretli mi, hangi saatlerde gidilebilir?
Gelibolu Yarımadası Tarihi Alanı içindeki diğer şehitlikler gibi giriş ücretsiz ve alan açık hava müzesi niteliğinde. Gün içinde, gündüz saatlerinde serbestçe gezilebiliyor; kesin açılış-kapanış saatleri mevsime göre değişebileceğinden, planlama yaparken güncel bilgiyi Gelibolu Tarihi Alanı ziyaretçi merkezinden teyit etmek en sağlıklısı.

Not: Bu yazıdaki tarihsel bilgiler Anzac Portal (Avustralya Gaziler İşleri Bakanlığı), ww1cemeteries.com ve çeşitli Çanakkale şehitlikleri kaynakları taranarak derlenmiştir. Kaynaklar arasında toplam mezar/kalıntı sayısında küçük farklılıklar bulunuyor (yaklaşık 14.000-15.000 arası); yazıda bu belirsizlik "yaklaşık" ifadesiyle yansıtılmıştır. Ziyaret öncesi güncel ve kesin bilgi için Gelibolu Yarımadası Tarihi Alanı Başkanlığı'nın resmi kaynaklarına bakılması önerilir.