Gezdigim her ülkede beni en cok yavaslatan seylerden biri, farkli kültürlerin ayni geometrik sekli birbirinden habersizce, yüzyillar arayla yeniden kesfetmis olmasidir. Iki üçgenin iç içe geçmesinden olusan alti kollu yildiz — bugün cogunlukla Davud Yildizi ya da Magen David adiyla taninan hexagram — tam da böyle bir örnek. Kudüs sokaklarinda, Prag'in eski mahallelerinde, Endülüs'ün gecmisini tasiyan Ispanya sehirlerinde ve Hindistan'daki tapinak duvarlarinda bu sekli farkli isimler ve farkli anlamlarla defalarca gördüm. Bu yazida sembolün dini ya da siyasi bir yorumuna girmeden, yalnizca sanat tarihi ve arkeoloji üzerinden izini sürmek istiyorum: nereden cikti, hangi kültürlerde nasil kullanildi ve Yahudi kimligiyle özdeslesmesi gercekte ne zaman baslad.
Yahudilikle Özdeslesmeden Cok Once: Bagimsiz Bir Geometrik Sekil
Hexagramin en eski bilinen örneklerinden biri, MÖ 3. binyila tarihlenen ve bugünkü Ermenistan sinirlari icinde, Verin Naver bölgesinde bulunan bir hancer üzerindeki kazimadir. Bu, sembolün Yahudi ya da baska herhangi bir dini kimlikle iliskilendirilmeden cok önce, sirf iki üçgenin kesisiminden dogan basit ve estetik bir geometrik form olarak var oldugunu gösterir. Arastirmaci Gershom Scholem'in incelemelerine göre, sembol MÖ 7. yüzyilda Sayda'da (Sidon) bulunan bir mühürde de yer aliyor; ancak bu mühür, o dönemde Yahudi kültürüne özgü olmayan baska motiflerle bir arada bulunmus. Yani hexagram binlerce yil boyunca "herkesin" kullanabildigi, belirli bir inanca kilitlenmemis bir sekil olarak dolasti.
Benzer sekilde, sembol 4. yüzyilda Celile bölgesindeki bazi sinagoglarin ve kiliselerin süslemelerinde dekoratif bir ögе olarak karsimiza cikar. Bu erken örneklerin hicbirinde hexagram, bugün yükledigimiz anlamda bir "kimlik amblemi" degildir — daha cok, cember icine sigan simetrik bir motif oldugu icin mimari süslemede tercih edilmis bir sekildir.
Ortacag Islam Sanatinda "Süleyman'in Mührü"
Hexagram, Ortacag Islam dünyasinda da genis bir kullanim alani buldu ve burada "Hatem-i Süleyman" (Süleyman'in Mührü) adiyla anildi. Bu isimlendirme, Islam mistik gelenegindeki Süleyman peygamber anlatilariyla iliskiliydi ve sembol zaman zaman alti kollu yildiz, zaman zaman da bes kollu yildiz (pentagram) seklinde resmedildi — iki form da ayni koruyucu/mistik anlam dünyasi icinde kullanildi. Anadolu'da hüküm süren Karamanogullari ve Candarogullari gibi beylikler, hexagrami sancak ve bayraklarinda kullandi. Ayrica 11. yüzyil Sicilya'sinda ve 12. yüzyil Halep'inde basilmis bazi sikkelerde de bu motife rastlanir. Islam geometrik sanatinin genel mantigi zaten cok kollu yildizlar, örtüsen cokgenler ve sonsuz örüntüler üzerine kuruluydu; hexagram da bu daha genis dekoratif dagarcigin dogal bir parcasi olarak cami cinilerinde, ahsap oymalarda ve el yazmasi süslemelerinde yer aldi. Istanbul ve Konya'daki bazi tarihi yapilari gezerken, benzer alti kollu yildiz motiflerini cini panolarinda görmek mümkün — bunlar dini bir simge olarak degil, geometrik bir tasarim ögesi olarak islenmis.
Avrupa'da Simya, Büyü Kitaplari ve Katedral Süslemeleri
Ortacag ve erken modern Avrupa'da hexagram, Yahudi cemaatlerinin disinda da genis bir kullanim buldu. Sembol, dönemin büyü kitaplarinda (grimoire) ve muskalarda koruyucu bir isaret olarak yer aldi; simyacilar onu dört elementin (ates, su, hava, toprak) dengesini temsil eden bir diyagram olarak kullandi. Ingiltere'de Winchester Katedrali'nde, yaklasik 1308 yilina tarihlenen bir tas oymada da hexagram motifine rastlanir — bu, sembolün Hiristiyan mimarisinde de dekoratif ya da sembolik bir unsur olarak yer aldigini gösteren somut örneklerden biridir. Daha sonraki yüzyillarda hexagram, Masonluk ve Teosofi gibi ezoterik akimlarda da "ruhsal ilkelerin uzlasmasi" fikrini temsil eden bir diyagram olarak kullanilmaya devam etti.
Kisacasi, 17. yüzyila gelene kadar hexagram; Yahudi, Müslüman ve Hiristiyan Avrupa kültürlerinde birbirinden bagimsiz olarak var olan, ortak bir "evrensel koruma ve denge" cagrisimi tasiyan ama tek bir dini kimlige ait olmayan bir geometrik semboldü.
Dönüm Noktasi: 17. Yüzyil ve Prag
Sembolün Yahudi kimligiyle özdeslesme süreci, tarihciler tarafindan büyük ölcüde Prag üzerinden anlatilir. 1354 yilinda Kral IV. Karl, Prag'daki Yahudi cemaatine üzerinde kirmizi zeminde hexagram bulunan bir sancak kullanma izni verdi — bu, sembolün bir cemaatin resmi/hukuki kimligiyle iliskilendirildigi en erken somut örneklerden biri kabul edilir. 1512'de Prag'da basilan ilk Ibranice dua kitabinin kapaginda da belirgin bir hexagram yer aliyordu. Sembolün Yahudi kimligiyle baginin pekismesinde asil kirilma noktasi ise 1648'deki Prag Muharebesi sonrasi yasandi: Prag Yahudi cemaati, Isvec kusatmasina karsi sehrin savunmasina katkisi nedeniyle imparatordan sarisi bir hexagramin ortasinda "Isvec yildizi" bulunan bir sancak hediye edildi. 1670 civarinda Viyana'dan sürülen Yahudi ailelerin baska sehirlere dagilmasiyla, bu sembol farkli cemaat mühürlerine ve resmi belgelere tasindi. Yani hexagramin "Yahudilere özgü" bir isaret olarak yayginlasmasi, esasen 17. yüzyildan itibaren, büyük ölcüde Orta Avrupa'daki belirli siyasi ve toplumsal olaylar araciligiyla gerceklesti — sembolün kendisi bundan cok daha eskiydi, ama bu dönemde yeni bir kimlik islevi kazandi.
19. Yüzyil, Siyonist Kongre ve Israil Bayragi
19. yüzyil boyunca sembol, Avrupa Yahudi cemaatleri arasinda Hiristiyanlik'taki haca benzer bir görsel kimlik isareti olarak giderek yayginlasti. Bu sürecin en belirleyici asamasi, 1897'de Basel'de toplanan Birinci Siyonist Kongre'de yasandi: hexagram, olusturulmasi planlanan Yahudi ulusal hareketinin merkezi sembolü olarak resmen benimsendi. Siyonist is insani David Wolffsohn, dua sallarinda (talit) kullanilan mavi-beyaz renklerle hexagrami birlestirerek bir bayrak tasarimi önerdiginde, bu kombinasyonun sembolik gücünü vurgulamisti. Birinci Dünya Savasi'nin sonunda, sembol dünya genelinde savasta ölen Yahudi askerlerin mezar taslarinda kullanilmaya baslanmasiyla uluslararasi düzeyde de taninir hale geldi. Bu uzun sürecin sonunda, 28 Ekim 1948'de Israil Devleti'nin gecici konseyi, mavi hexagrami merkeze alan bayragi resmen kabul etti ve sembol böylece bir devletin ulusal bayraginda yer alan güncel hali kazandi.
Hint ve Budist Gelenekte: Shatkona
Hexagramin dini/kültürel cesitliligini gösteren bir baska önemli örnek de Hint alt kitasindaki kullanimidir. Hindu ikonografisinde bu sekle "shatkona" denir ve yukari bakan üçgen (Siva'yi, eril ilkeyi) ile asagi bakan üçgenin (Shakti'yi, disil ilkeyi) birlesimini temsil eder; bu iki gücün kaynasmasi "nara-narayana" kavramiyla, yani insani ve ilahi olanin dengesiyle iliskilendirilir. Ayni sekil, yoga geleneginde kalp cakrasi olan Anahata'nin görsel temsilinde de kullanilir. Bazi Budist metinlerde, örnegin Tibet Ölüler Kitabi'nin (Bardo Thödol) belirli versiyonlarinda da hexagram baska sembollerle birlikte "olusun kökeni" fikrini anlatmak icin resmedilmistir. Hindistan'da tapinak duvarlarinda ya da mandalalarda bu sekli gördügünüzde, karsinizdaki motifin Ortadogu ya da Avrupa'daki anlamlarla hicbir doğrudan baglantisi olmadigini, tamamen kendi kozmolojik cercevesi icinde gelistigini hatirlamakta fayda var.
Sonuc: Tek Sekil, Cok Sesli Bir Tarih
Davud Yildizi'nin hikayesi, aslinda bir sembolün nasil oldugunu degil, insanlarin ayni geometrik forma yüzyillar icinde nasil farkli anlamlar yükledigini anlatir. Ayni alti kollu yildiz; Ermenistan'da bir hancer süslemesi, Ortadogu'da Süleyman'in mistik mührü, Avrupa'da bir simya diyagrami, bir katedralin tas oymasi, Prag'da bir cemaatin sancagi ve nihayetinde bir ulus-devletin bayragi olabildi. Seyahat ederken bu tür sembollerle karsilastigimda beni asil düsündüren, bir motifin "kime ait" oldugunu sormaktan cok, o motifin gectigi her kültürde nasil yeniden yorumlandigini görebilmek oluyor. Davud Yildizi da bunun en carpici örneklerinden biri: cok eski, cok kültürlü ve tek bir anlatiya sigmayacak kadar katmanli bir gecmise sahip.
