Saraybosna'da bir çarşı kahvesinde otururken yanımdaki masada Boşnak bir aileyi dinlemiştim: "çarape", "čizma", "jorgan" gibi kelimeler havada uçuşuyordu ve ben gülümsemekten kendimi alamamıştım -- hepsi Türkçeydi, sadece Slav dilbilgisine giydirilmişti. Sofya'da bir lokantada "чорба" (çorba) sipariş ettiğimde, Bükreş'te "ciorbă" yazan tabelayı gördüğümde de aynı şaşkınlık tekrarlandı. 45'in üzerinde ülke gezdikten sonra fark ettiğim bir şey var: Osmanlı'nın siyasi sınırları çoktan çekildi ama kelimeleri hâlâ Balkanlar'dan Ortadoğu'ya, Macaristan'dan Kafkasya'ya kadar geniş bir coğrafyada günlük hayatın içinde yaşıyor. Peki bu miras gerçekten "sayılabilir" mi? Bu yazıda hem somut örneklere hem de bu konudaki abartılı iddialara mesafeli bakacağız.
Kesin Bir Rakam Var mı? Dilbilimciler Ne Diyor
Öncelikle dürüst olmak gerekiyor: "Türkçe tam olarak X bin kelime verdi" diyen, dilbilimciler arasında oybirliğiyle kabul görmüş tek bir liste yok. Bunun birkaç nedeni var. Birincisi, Osmanlıca üzerinden geçen kelimelerin önemli bir kısmı aslında kökeni Arapça veya Farsça olup Türkçe telaffuz ve morfolojiyle (örneğin -lık, -cı, -hane gibi eklerle) yerel dillere taşınmış kelimeler; bunları "saf Türkçe" mi yoksa "Türkçe aracılığıyla gelen" mi diye sınıflandırmak araştırmacıdan araştırmacıya değişiyor. İkincisi, standart dilde kullanılan kelime sayısı ile tarihsel olarak bir dilde var olmuş ama artık kullanılmayan kelimelerin sayısı çok farklı sonuçlar veriyor.
Somut bir örnek: Boşnak dilbilimci Abdulah Škaljić'in 1965'te yayımlanan ve bugün hâlâ referans kabul edilen sözlüğü, Sırp-Hırvat dilindeki Türkçe kökenli kelimeleri 8.700'ün üzerinde madde başıyla derlemişti. Buna karşılık modern standart Sırpçada günlük kullanımda kalan Türkçe kökenli kelime sayısının çok daha düşük, birkaç bine indiği söyleniyor. Yani "tam liste" arayan biri, hangi dönemi ve hangi kullanım sıklığını esas aldığına göre birbirinden çok farklı rakamlara ulaşabilir. Bu yazıda amacım kesin bir sayı iddia etmek değil, dilbilimcilerin üzerinde durduğu somut ve doğrulanabilir örnekleri, kategorileriyle birlikte aktarmak.
Balkanların Ortak Mirası: Sırpça, Hırvatça, Boşnakça
Osmanlı'nın yüzyıllarca doğrudan yönettiği Balkan coğrafyasında dil teması en yoğun ve en kalıcı izleri bırakmış durumda. Sırp-Hırvat dil ailesinde (Sırpça, Hırvatça, Boşnakça, Karadağca) günlük hayata dair pek çok kelime hâlâ birebir Türkçeden geliyor: "čarape" (çorap), "čizma" (çizme), "dugme" (düğme), "top" (top), "boja" (boya), "alat" (alet), "budala" (budala), "inat" (inat), "dušman" (düşman). Aile içi hitaplarda da "amidža" (amca) ve "babo" (baba/dede) gibi kelimeler yaygın. Mutfak bu geçişin en zengin katmanlarından biri: "burek" (börek), "ćevapi" (kebap), "pilav" (pilav), "jogurt" (yoğurt), "baklava" ve "sarma" (sarmak fiilinden) bölgenin her yerinde tanıdık isimler. Bosna-Hersek, Osmanlı döneminden kalan İslami-kültürel bağlar nedeniyle bu kelime dağarcığını en yoğun koruyan bölge olarak öne çıkıyor; "-luk", "-ci", "-hane" gibi Türkçe ekler bugün bile yeni kelime türetmekte kullanılabiliyor.
Bulgarca ve Yunanca'da Günlük Hayatın İzleri
Bulgaristan, yaklaşık beş asır süren Osmanlı idaresi boyunca dil açısından esas olarak sözcük düzeyinde etkilendi; dilbilgisi yapısı büyük ölçüde Slav kaldı ama günlük kelime dağarcığına Türkçe önemli miktarda katkı yaptı. 19. yüzyılda Bulgar Milli Uyanışı'yla birlikte edebi dil bilinçli olarak sadeleştirilip Türkçe kökenli kelimelerin bir kısmı tasfiye edildi; yine de "чорба" (çorba), "тава" (tava), "джоб" (cep) ve "сарма" (sarma) gibi kelimeler günlük konuşmada yaşamaya devam ediyor. Yunancada da benzer bir tablo var: "μπακλαβάς" (baklavas), "καφές" (kafes/kahve) ve "γιαούρτι" (yiaourti/yoğurt) gibi mutfak kelimeleri, iki halkın yüzyıllarca iç içe yaşamasının en somut kanıtları. İlginç bir ayrıntı: "yoğurt" kelimesi sadece Balkanlarda değil, Eski Türkçedeki "yoğurmak" (karıştırıp koyulaştırmak) fiilinden türeyerek önce Osmanlıca üzerinden çevre dillere, oradan da Fransızca aracılığıyla İngilizceye ("yogurt") kadar uzanmış durumda.
Romence'nin Şaşırtıcı Örnekleri
Osmanlı'ya uzun süre bağlı vasal beylikler olarak kalan Eflak ve Boğdan topraklarında da Türkçe kalıcı bir iz bıraktı, ama Romence araştırmacıların altını çizdiği ilginç bir nokta var: bu kelimelerin bir kısmı zamanla anlam kaymasına uğramış. "Aga" (ağa, askeri/idari yetkili), "bacșiș" (bahşiş), "beci" (mahzen), "hamam", "vizir" ve mutfaktan "cafea" (kahve), "iaurt" (yoğurt), "pilaf" ve "ciorbă" (çorba) gibi kelimeler bugün de standart Romencede kullanılıyor. Ama asıl dikkat çekici olan şu: "ciubuc" kelimesi Osmanlı Türkçesindeki "çubuk" (tütün çubuğu) anlamından zamanla "rüşvet" anlamına kaymış; "hazna" ise "hazine odası" anlamından "tuvalet, lağım" anlamına evrilmiş. Bu tür anlam kaymaları, bir kelimenin bir dilden diğerine geçtiğinde orijinal anlamıyla donmuş kalmadığının, yerel kullanımın onu tamamen yeniden şekillendirebildiğinin güzel bir kanıtı.
Arapça ve Farsça: İdari ve Askeri Katman
Burada yön ilginç bir şekilde tersine dönüyor, çünkü Osmanlı Türkçesinin kendisi zaten Arapça ve Farsçadan yoğun kelime almıştı. Yine de dört asırlık doğrudan idare, özellikle Levanten Arapçası (Suriye, Lübnan, Ürdün, Filistin lehçeleri) ile Irak ve Kuzey Afrika lehçelerine bazı Türkçe idari ve askeri terimlerin yerleşmesini sağladı -- "paşa", "bey" ve "efendi" gibi unvan kelimeleri bunların en tanıdıklarından. Ne var ki 20. yüzyıl başında Osmanlı'nın çöküşünün ardından Arap dünyasında güçlenen Arapçalaştırma hareketleri ve dönem algısındaki olumsuzluk nedeniyle bu kelimelerin önemli bir kısmı zamanla terk edildi; bugün günlük Arapçada kalıcı olarak yaşayanların sayısı, Balkan dillerindekiyle kıyaslanamayacak kadar sınırlı. Farsça tarafında ise tablo daha da mütevazı: yüzyıllar boyunca Türk kökenli hanedanların (Gazneliler, Selçuklular, Safeviler, Kaçarlar) İran coğrafyasında hüküm sürmesi "han", "ağa", "bey" gibi bazı unvan ve idari kelimelerin Farsçaya geçmesine yol açtı, ama bu etkileşim sistematik bir kelime aktarımından çok, siyasi-askeri terminolojiyle sınırlı kaldı. Bu yönün Balkan örneklerine kıyasla dilbilim literatüründe çok daha az kataloglanmış olduğunu da belirtmek gerekiyor.
Macarcanın İki Farklı Katmanı: Eski Türkçe mi, Osmanlıca mı
Macarca örneği, bu konudaki en sık yapılan hatalardan birine işaret ediyor: Macarcadaki her Türkçe kökenli kelimeyi Osmanlı işgali dönemine (1541-1699) bağlamak. Oysa Macarların atalarının Türk kökenli bozkır kavimleriyle (Ogur Türkleri) Osmanlı'dan yüzyıllarca önce, Avrupa'ya yerleşmeden çok daha önceki dönemde temas kurduğu biliniyor. "Szó" (söz/kelime), "daru" (turna), "borjú" (buzağı, Çuvaşça "păru" ile akraba) ve "dél" (öğle/güney) gibi kelimeler işte bu çok daha eski katmana ait ve Osmanlı ile hiçbir ilgisi yok. Macaristan'ın 1541'den 1699'a kadar süren doğrudan Osmanlı idaresi döneminde ayrıca yeni bir Türkçe kelime katmanı daha girdi, ama bunların çoğu 17. yüzyıl sonunda Habsburg yönetiminin geri dönüşüyle birlikte "işgalcinin dili" olarak görülüp zamanla terk edildi. Yani bir sonraki sefer birisi size bir Macarca kelimenin "Osmanlıdan kaldığını" söylerse, önce hangi yüzyıldan bahsettiğini sormak faydalı olabilir.
Kelimelerin Sınır Tanımaması
Gezdiğim onlarca ülkede en çok bunu seviyorum: bir kelimenin pasaportu yok. "Yoğurt" Türkçeden Fransızcaya, oradan İngilizceye geçip dünya mutfak diline yerleşti. "Köşk" kelimesi Fransızca "kiosque" üzerinden İngilizceye "kiosk" olarak girdi ve bugün bir gazete standından bir uygulama arayüzüne kadar her yerde karşımıza çıkıyor. Türkçe ve öncesindeki Türk dillerinden gelen "ordu" kelimesi bile Lehçe ve Fransızca üzerinden İngilizcedeki "horde" kelimesine dönüştü. Bu yazıyı "tam liste" başlığıyla açtık ama asıl öğrendiğimiz şey şu: dilbilimciler kesin bir toplam rakamda anlaşamıyor olabilir, ama her seyahatte karşılaştığım tabaktaki, sokaktaki, hatta unvanlardaki bu ortak kelime dağarcığı, coğrafyanın kâğıt üzerindeki sınırlarından çok daha kalıcı bir bağ kurduğumuzu gösteriyor. Bir dahaki sefer Belgrad'da "čizma" alırken ya da Atina'da bir "καφές" (kafes okunuşuyla, yani kahve) yudumlarken, aslında yüzyıllar öncesinden gelen bir sohbete ortak oluyorsunuz.
