Ankara'da 29 Ekim 1933 sabahı, meydanı dolduran kalabalığın arasında bir avuç kameraman, tarihin en önemli anlarından birini kaydetmeye hazırlanıyordu. Ama gün ilerledikçe kameramanların çoğu için işler ters gitti: bir otomobilin geçişi sırasında kayıt kabloları koptu, cihazlar devre dışı kaldı. Geriye tek bir ekip kaldı — ve o ekibin başında, henüz 29 yaşında genç bir Sovyet yönetmen olan Sergey Yutkeviç vardı. Bugün Atatürk'ün "10. Yıl Nutku"nun elimizdeki neredeyse tek görüntülü kaydını, büyük ölçüde bu tesadüfe borçluyuz.
1933'te Ankara'ya Gelen Sovyet Heyeti
Cumhuriyet'in 10. yılı, Türkiye'de kapsamlı kutlamalarla anılırken, Sovyetler Birliği de bu törenlere üst düzey bir heyetle katıldı. Heyete Sovyet Savunma Halk Komiseri Kliment Voroşilov başkanlık ediyordu; beraberinde gelen sinema ekibinin içinde de genç yönetmen Sergey Yutkeviç ile birlikte Lev Arnstam yer alıyordu. Heyet önce İzmir ve İstanbul'a uğradı, ardından inşa halindeki başkent Ankara'ya geçti. Kameramanlar Josef Martov ve Vladimir Rapoport'un görüntüleriyle, gelişmekte olan yeni başkentin sokakları, resmî törenler ve 10. yıl kutlamalarının coşkusu adım adım kayda geçirildi.
Sergey Yutkeviç Kimdir?
Sergey İosifoviç Yutkeviç, 1904 yılında Sankt-Peterburg'da doğdu, 1985'te Moskova'da hayatını kaybetti. Sovyet sinemasının en üretken isimlerinden biri olarak 1920'lerden 1980'lere uzanan yarım asrı aşkın bir kariyer bıraktı. Aynı zamanda VGIK'te (bugünkü adıyla Gerasimov Sinematografi Enstitüsü) uzun yıllar ders vererek kurumun akademik kadrosunda yer aldı ve kuşaklar boyu Sovyet sinemacısının yetişmesine katkı sağladı. Uluslararası tanınırlığı iki kez Cannes Film Festivali'nde zirveye çıktı: 1956'da "Othello" filmiyle, 1966'da ise "Lenin Polonya'da" filmiyle En İyi Yönetmen ödülünü kazandı. 1962'de "SSCB Halk Sanatçısı" unvanını aldı. İşte bu isim, henüz kariyerinin başındayken 1933'te Türkiye'ye gelen heyetin sinema ekibine dahil olmuştu.
"Türkiye'nin Kalbi Ankara": Cumhuriyet'in İlk Büyük Belgeseli
Heyetin çektiği görüntüler, Atatürk'ün isteği doğrultusunda kurgulanarak "Ankara — Türkiye'nin Kalbi" (Rusça özgün adıyla "Анкара — сердце Турции") adlı bir belgesele dönüştürüldü. 1934 yılında tamamlanan yapım, 134 dakikalık ham görüntünün 56 dakikaya indirilmesiyle ortaya çıktı; müziğinde Türk besteciler Ekrem Zeki Ün ve Cemal Reşit Rey'in yanı sıra Sovyet orkestraları da yer aldı. Film; Sovyet heyetinin İzmir ve İstanbul'a varışından başlayıp Ankara'nın inşasına, 10. yıl kutlamalarına, izci ve asker topluluklarına, halkın coşkusuna uzanan geniş bir görsel anlatı sunuyor. Görüntülerde Atatürk'ün yanı sıra İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak da yer alıyor. Türk sinema tarihçileri bu yapımı, Cumhuriyet'in ilk yıllarını belgeleyen en kapsamlı görsel kaynaklardan biri olarak değerlendiriyor.
10. Yıl Nutku'nun Görüntülenmesi: Kayıp Kablolar, Tek Kayıt
Belgeseli tarihsel açıdan bu denli değerli kılan asıl unsur, içinde barındırdığı bir sahne. Aktarılan bilgilere göre, Atatürk'ün nutkunu kaydetmeye hazırlanan kameramanların bir kısmının ekipmanı, geçiş sırasında bir otomobilin ses kablolarının üzerinden geçmesi sonucu devre dışı kaldı; sağlam kalabilen ekip ise Yutkeviç'in yönettiği Sovyet kamera ekibi oldu. Bu tesadüf sayesinde, Atatürk'ün "10. Yıl Nutku"nun bilinen tek sesli-görüntülü kaydı günümüze ulaşabildi. Belgeselin serüveni burada da bitmiyor: TRT, filmi ilk kez 10 Kasım 1969'da yayınlamaya başladığında, dönemin Genel Müdürü Adnan Öztrak, "komünist propaganda" içerdiği ve Türkiye'nin yoksulluğunu olumsuz yansıttığı gerekçesiyle yayını durdurdu — bu da belgeselin uzun yıllar kamuoyundan uzak kalmasına neden oldu.
Belgeseli Nereden İzleyebilirsiniz, Kamerayı Nerede Görebilirsiniz?
Belgeselin farklı versiyonları bugün birkaç kaynaktan erişilebilir durumda: sansürlü bir kopyası 2008'den bu yana Cumhurbaşkanlığı'nın video galerisinde yer alıyor, 2010'da NTV Tarih dergisi eki bir VCD ile görüntüleri geniş kitlelere ulaştırdı, sansürsüz kopyası ise 2019'da Sinematek Türkiye tarafından yayımlandı. Konuya meraklı okurların dikkatine bir not: belgeselin "resmî olarak yalnızca Kültür ve Turizm Bakanlığı sitesinde" yayınlandığına dair dolaşan bazı iddialar doğrulanamadı; erişim noktaları yukarıda sayılan kaynaklarla sınırlı görünüyor. İstanbul'da konuya meraklı olanlar için pratik bir öneri: İstiklal Caddesi üzerindeki tarihi Atlas Sineması, 2019-2021 restorasyonunun ardından üst katlarında bir sinema müzesine ev sahipliği yapıyor. Müzede dönemin çekimlerinde kullanılan kameralar, kostümler, afişler ve sinema tarihine dair belgeler sergileniyor. Bazı kaynaklarda bu koleksiyon içinde Yutkeviç'in Atatürk'ü çektiği kameranın da yer aldığı iddia ediliyor; ziyaret öncesi güncel sergi içeriğini müzenin kendisinden teyit etmenizi öneririz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sergey Yutkeviç Türkiye'ye neden gelmişti?
1933 yılında Cumhuriyet'in 10. yıl kutlamaları için Türkiye'ye gelen Sovyet heyetinin sinema ekibinde yer aldığı için gelmişti. Heyete Sovyet Savunma Halk Komiseri Kliment Voroşilov başkanlık ediyordu.
"Türkiye'nin Kalbi Ankara" belgeseli neden bu kadar önemli?
Film, Cumhuriyet'in ilk yıllarını görsel olarak belgeleyen en kapsamlı yapımlardan biri olmasının yanı sıra, Atatürk'ün "10. Yıl Nutku"nun bilinen tek sesli-görüntülü kaydını içermesiyle ayrı bir tarihsel değer taşıyor.
Belgeseli bugün nasıl izleyebilirim?
Sansürlü bir versiyonu Cumhurbaşkanlığı'nın video galerisinde, sansürsüz bir kopyası ise 2019'dan bu yana Sinematek Türkiye aracılığıyla erişime açık. 2010'da NTV Tarih dergisiyle dağıtılan bir VCD de belgeseli geniş kitlelere ulaştırmıştı.
Not: Bu yazı, İngilizce ve Türkçe Wikipedia'nın Sergey Yutkeviç ve "Türkiye'nin Kalbi Ankara" maddeleri başta olmak üzere çevrim içi kaynaklar taranarak hazırlanmıştır. Atatürk'ün otomobilinin diğer kameramanların kablolarına zarar verdiğine dair anlatı ile Yutkeviç'in kamerasının Atlas Sineması'ndaki sinema müzesinde sergilendiği iddiası, ikincil kaynaklarda aktarılan bilgilerdir ve birincil arşiv belgesiyle bire bir doğrulanamamıştır; ziyaret veya araştırma amaçlı kullanmadan önce ilgili kurumlardan (Sinematek Türkiye, İstanbul Sinema Müzesi) teyit alınması önerilir.
