Cinnah'tan Tagore'a: Atatürk'ü Kahraman İlan Eden Asyalı Liderler ve Şairler

Kurtuluş Savaşı'nın zaferle sonuçlanması yalnızca Anadolu'da değil, binlerce kilometre ötede, sömürge yönetimleri altında yaşayan halklarda da beklenmedik bir yankı uyandırdı. Hindistan'da, Pakistan'da, Bengal'de, Tunus'ta ve Afganistan'da şairler şiir yazdı, liderler nutuk attı. Bu yankının izini sürmek, 20. yüzyılın başındaki dünyayı anlamanın ilginç bir yolu. Ama bu alıntıların bir kısmı sosyal medyada dolaşırken bağlamından koparılıyor; bazı isimlerin sonradan söyledikleri ise hiç anılmıyor. İşte belgelenmiş haliyle tablo.

Muhammed Ali Cinnah: "Modern İslam Dünyasının En Büyük Müslümanı"

Pakistan'ın kurucusu Muhammed Ali Cinnah'ın sözleri, bu alıntılar arasında en iyi belgelenmiş olanlardan. Atatürk'ün ölümünün hemen ardından, Kasım 1938'de Tüm Hindistan Müslüman Birliği başkanı sıfatıyla teşkilatın bütün şubelerine bir genelge gönderdi ve bir "Kemal Günü" düzenlenmesini istedi. Genelgede Atatürk için "İslam'ın en büyük evlatlarından biri, bir dünya figürü, modern Türkiye'nin kurtarıcısı ve kurucusu" ifadeleri kullanıldı. Bir basın söyleşisinde ise şu cümleyi kurdu: "O, modern İslam dünyasının en büyük Müslümanıydı."

Muhammed İkbal: Övgü ve Ardından Gelen Eleştiri

Pakistan'ın ulusal şairi Muhammed İkbal'in sözleri de gerçek. İkbal, Türkiye'nin "dogmatik uykusundan silkindiğini" ve "idealden gerçeğe geçtiğini" yazdı; ona göre Türkiye, Müslüman ülkeler arasında yeni değerler yaratma yoluna giren tek ülkeydi. Bu ifadeler doğrudan İkbal'in kaleminden çıkmıştır.

Ancak sosyal medyada dolaşan derlemelerin neredeyse tamamının atladığı bir devam var: İkbal, ilerleyen yıllarda Türkiye'deki reformların hızından ve Batılılaşmanın kapsamından rahatsızlık duymaya başladı. Özellikle hilafetin kaldırılması ve laikleşmenin boyutu konusunda kaygılarını dile getirdi; bunun geçici bir evre olmasını ve geri döndürülmesini umdu. Yani İkbal'in Atatürk'e bakışı tek boyutlu bir hayranlık değil, zamanla değişen karmaşık bir tutumdu. Bunu atlamak, bir düşünürü kendi düşüncesine ihanet edecek şekilde alıntılamak olur.

Kazi Nazrul İslam: Bengal'in "Kemal Paşa" Şiiri

Bengal'in ulusal şairi Kazi Nazrul İslam, Türk zaferini doğrudan bir şiirle selamladı. "Kamal Pasha" (Kemal Paşa) adlı bu şiir 1922'de yayımlandı ve aynı yıl şairin ilk şiir kitabı olan Agnibina'da yer aldı. Nazrul, sömürge altındaki Hint Müslümanlarına seslenirken Türk direnişini bir uyanış çağrısı olarak kullandı. Şiirin Hindistan'daki milliyetçi duyguyla nasıl rezonansa girdiği, dönemin edebiyat tarihçilerince de kaydedilmiştir.

Rabindranath Tagore: "Diriliş Halindeki Asya"

Nobel ödüllü şair Rabindranath Tagore, Atatürk'e ilişkin saygı ifadesinde şu cümleyi kurdu: "Kemal bize diriliş halindeki bir Asya örneği sundu... batıl inancın tiranlığına karşı bir mücadele yürüttü." Tagore, Türkiye'nin yükselişini bütün Asya için bir umut işareti olarak yorumladı. Bu, onun "Asya'nın kendi mirasını yeniden keşfetmesi" fikrine denk düşüyordu.

Nehru, Burgiba ve Kral Emanullah

Hindistan'ın ilk başbakanı Jawaharlal Nehru, İngiliz yönetimine karşı direnişi nedeniyle hapisteyken kızı Indira'ya yazdığı mektuplardan oluşan Dünya Tarihine Bakışlar'da, 1922'de Türk ordusunun ilerleyişini sevinçle karşıladığını yazar. Nehru için Türk zaferi, Asya'nın Batı karşısında ayağa kalkabileceğinin kanıtıydı.

Habib Burgiba, Tunus'un kurucu lideri olarak Atatürk'ten açıkça esinlendi; eğitim, kadın hakları ve laiklik alanındaki reformları nedeniyle "Tunus'un Atatürk'ü" olarak anıldı. Afganistan Kralı Emanullah Han ise kendi ülkesinde modernleşme programını yürütürken Türkiye'yi model aldı ve 1928'de Türkiye'yi ziyaret etti.

Alıntıları Nasıl Okumalı?

Bu tablo etkileyici; ama sağlıklı okumak için birkaç not düşmek gerekir. Birincisi, bu isimlerin çoğu Atatürk'ü kendi mücadeleleri açısından değerlendiriyordu: sömürgeciliğe karşı bir Asya ülkesinin kazandığı zafer, onlar için kendi bağımsızlık umutlarının kanıtıydı. İkincisi, aynı isimler Türkiye'deki reformların bazı yönlerini eleştirebiliyordu — İkbal örneğinde olduğu gibi. Üçüncüsü, sosyal medyada dolaşan bazı alıntıların kaynağı belirsizdir; özellikle kısa ve çarpıcı cümlelerde yanlış atıf riski yüksektir.

Dolayısıyla en doğru yaklaşım, bu sözleri bir "hayranlık listesi" olarak değil, 20. yüzyıl başında sömürge karşıtı hareketlerin birbirini nasıl beslediğinin belgesi olarak okumaktır. Türkiye'nin o dönemki konumu, Asya ve Afrika'daki bağımsızlık hareketleri için gerçekten de bir referans noktası oluşturdu.

Dünyanın farklı köşelerindeki Türk izleri için Dünyada Türk İzleri kategorimize ve interaktif haritamıza göz atabilirsiniz.

Neden Bu Kadar Geniş Bir Yankı Uyandırdı?

Bu ilginin arkasındaki asıl neden, dönemin siyasi atmosferiydi. 20. yüzyılın başında Asya ve Afrika'nın büyük bölümü Avrupa sömürge imparatorluklarının yönetimi altındaydı. Hindistan İngiliz yönetimindeydi, Kuzey Afrika Fransız kontrolündeydi, Orta Doğu manda rejimleriyle paylaşılmıştı. Bu tabloda, bir Asya ülkesinin işgale karşı direnip bağımsızlığını kazanması, sömürge altındaki halklar için sembolik bir kırılma noktasıydı.

Türk zaferi, "Batı yenilmez değil" mesajını taşıyordu. Hint gazeteleri olayı yakından takip etti, Bengalli şairler şiir yazdı, Kuzey Afrikalı aydınlar tartıştı. Yani mesele yalnızca Atatürk'e duyulan kişisel hayranlık değil; kendi geleceklerine dair bir umut arayışıydı. Nitekim bu isimlerin çoğu, ilerleyen yıllarda kendi ülkelerinin bağımsızlık mücadelesine liderlik etti.

Modernleşme programları da benzer biçimde ilgi gördü. Eğitim reformu, kadınların kamusal hayata katılımı, hukuk sisteminin yenilenmesi gibi başlıklar, benzer sorunlarla boğuşan ülkelerde tartışıldı. Kimileri bu modeli benimsedi, kimileri kendi toplumsal dokusuna uymadığını düşündü. Burgiba'nın Tunus'ta yaptığı reformlar birinci grubun, İkbal'in ilerleyen dönemdeki çekinceleri ise ikinci grubun örneğidir.

Bu yüzden bu alıntıları okurken kişilerin bulunduğu dönemi ve konumu dikkate almak gerekir. Bir bağımsızlık hareketinin lideri ile bir din felsefecisinin aynı olaya farklı açılardan bakması son derece doğaldır. Tarihin ilginç yanı da tam olarak bu: aynı olay, farklı coğrafyalarda çok farklı anlamlar kazanabiliyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Cinnah'ın Atatürk hakkındaki sözü gerçek mi?
Evet. Kasım 1938'de "Kemal Günü" genelgesi ve bir basın söyleşisindeki "modern İslam dünyasının en büyük Müslümanı" ifadesi kayıtlıdır.

Muhammed İkbal Atatürk'ü hep övdü mü?
Hayır. Başlangıçta Türkiye'nin uyanışını güçlü biçimde övdü, ancak sonradan reformların hızı ve laikleşmenin kapsamı konusunda kaygılarını dile getirdi.

Nazrul İslam'ın şiiri hangisi?
"Kamal Pasha" (Kemal Paşa) adlı şiir 1922'de yayımlandı ve Agnibina adlı kitabında yer aldı.

Not: Bu tür alıntı derlemelerinde yanlış atıf sık görülür. Yazıdaki ifadeler belgelenebilir kaynaklara dayandırılmış, doğrulanamayan iddialara yer verilmemiştir.