Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar müze, haber ajansı ve ansiklopedik kaynaklarla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan kısa bir video, Türk Hava Yolları’nın bir Airbus A330’una neden Japonya’daki küçük bir kasabanın, Kushimoto’nun adının verildiğini anlatıyor. Hikâyenin iskeleti sağlam: 1890’de bir Osmanlı fırkateyni Japon kıyılarında battı, 1985’te bir Türk uçağı Tahran’dan Japonları kurtardı, 2015’te bir uçağa kasabanın adı verildi. Ancak anlatıların çoğu rakamları ve tarihleri birbirinden farklı aktarıyor. Bu yazıda neyin sağlam, neyin tartışmalı olduğunu ayırıyoruz.

1890: Ertuğrul Fırkateyni Kii Yarımadası açıklarında battı

Osmanlı donanmasına ait Ertuğrul Fırkateyni, 14 Temmuz 1889’da İstanbul’dan Japonya’ya, Sultan’ın hediyelerini ve nişanını Japon İmparatoru’na götürmek üzere yola çıktı. Gemi 7 Haziran 1890’de Yokohama’ya ulaştı; İmparator Meiji heyeti 13 Haziran 1890’de kabul etti. Dönüş yolculuğu 15 Eylül 1890’de başladı; gemi, Eylül 1890’in ortasında Wakayama bölgesindeki Kii Ōshima açıklarında kayalıklara çarparak parçalandı. Kaynaklar olayın gecesi konusunda ayrışıyor: Türkçe haberlerde çoğunlukla 16 Eylül, İngilizce ansiklopedik anlatımda ise 18 Eylül geçiyor. Bu yüzden kesin gün yerine “Eylül 1890” demek daha güvenli.

Rakamlar da oynak. Gemide yaklaşık 600 kişinin (kimi kaynakta 607) bulunduğu belirtiliyor. Hayatta kalan sayısı ise kaynakların büyük çoğunluğunda 69; yani altı subay ve altmış üç denizci. Ölenlerin sayısı için ansiklopedik kaynaklar “500’den fazla” diyor; aralarında filo komutanı Ali Osman Paşa da vardı. Gemideki toplam sayı tartışmalı olduğundan kesin bir ölü rakamı yerine “500’ün üzerinde” demek daha doğru.

Anlatıya göre Kushimoto halkı, kıyıya vuran yaralı denizcilere yardım etti. Hayatta kalanlar Kobe’ye götürüldü (ansiklopedik anlatıma göre 65 kişi bir Alman topçekeriyle); ardından Japon donanmasına ait Kongō ve Hiei gemileriyle Ekim 1890’de Tokyo yakınlarındaki Shinagawa’dan İstanbul’a yola çıkarıldı. Sultan II. Abdülhamid, 5 Ocak 1891’de bu Japon gemilerinin subaylarını kabul edip onları madalyayla ödüllendirdi.

1985: Tahran’dan 215 Japon

İran-Irak Savaşı sürerken Irak, 17 Mart 1985’te İran hava sahasının tamamının salı akşamından (19 Mart) itibaren savaş bölgesi sayılacağını ilan etti ve uluslararası havayollarını uçaklarının vurulabileceği konusunda uyardı. Dönemin haberlerine göre havayollarının çoğu Tahran seferlerini durdurdu. Tahran’da mahsur kalan Japonlar için çıkış yolu daralıyordu. Kurtarılanlardan Junichi Numata, yıllar sonra hiçbir havayolunun kendilerini almak istemediğini anlatmıştı.

THY’nin bu tabloda Tahran’a uçak gönderdiği ve 215 Japon vatandaşını taşıdığı, 2015 tarihli Daily Sabah ve Aviation Week haberlerinde yer alıyor; uçak olarak THY’nin bir DC-10’u anılıyor. Uçuşun 19 Mart 1985 sabahı yapıldığı aktarılıyor; kimi anlatımlarda gönüllü mürettebatın seçildiği ve uçağın bombardımandan yaklaşık üç saat önce indiği söyleniyor, ancak bunlar tek tek bağımsız kaynakla doğrulanamadı. Kararın dönemin Başbakanı Turgut Özal’a atfedildiği anlatımlar var (Daily Sabah haberi ondan “Cumhurbaşkanı” diye söz ediyor; Özal 1985’te başbakandı).

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şu: 215 rakamı, incelediğimiz kaynaklarda Türk uçağıyla çıkarılan Japonlar için geçen sayı; Tahran’daki toplam Japon sayısını ise doğrulayamadık. Uyarının saat düzeyindeki ayrıntıları ve diplomatik yazışmalar da bu yazının dayandığı kaynaklarda bulunmadığı için ayrıntıya girmiyoruz.

“İyiliğin karşılığı” anlatısı ne kadar sağlam?

Videodaki çerçeve, yani 1985 uçuşunun 1890’deki yardımın karşılığı olduğu fikri, hikâyeyi duygusal bir bütün yapıyor. 2015’teki özel uçuş ve aynı yıl gösterime giren Türk-Japon ortak yapımı “Ertuğrul 1890” (uluslararası adıyla “125 Years Memory”) filmi de bu bağı açıkça kuruyor. Ancak elimizdeki kaynaklar, bu bağın tarihî bir belgeyle mi yoksa sonradan kurulan bir anlatıyla mı güçlendiğini ayırt etmeye yetmiyor. Dolayısıyla en dürüst ifade şu: Japonya’da Ertuğrul’un hatırası canlı tutuldu, Tahran uçuşu gerçekleşti ve iki olay bugün Türk-Japon dostluğu anlatısında birlikte anılıyor.

Hikâye neden bu kadar yaşıyor?

Bu anlatının gücü, iki olayın ölçeğinden çok simgesel yükünden geliyor. Bir tarafta Osmanlı’nın uzak bir ülkeye gönderdiği, dönüşte felaketle sonuçlanan bir diplomasi yolculuğu var; diğer tarafta yaklaşık bir yüzyıl sonra, başka bir devletin savaş koşullarında yapılan bir tahliye. Sinema da bu bağı pekiştirdi: Ertuğrul’un hikâyesi 2015’te “Ertuğrul 1890” adıyla beyazperdeye taşındı; Daily Sabah’ın 2018 tarihli haberine göre Tahran tahliyesi için de ayrı bir film yapılması planlanıyordu.

Bir gezgin açısından bakınca değerli olan şey, bu hikâyenin yalnızca bir slogan olmaması. Kushimoto’da somut bir anıt, bir müze ve bir yerel hafıza var; dostluk söylemi bu yerlerle birlikte okunduğunda daha anlamlı hâle geliyor. Duygusal bir cümleyi doğrulanmış bir olguyla karıştırmamak ise hem tarihe hem okura saygının gereği.

2015: Adını kasabadan alan uçak

THY, Türk-Japon dostluğunun 125., Tahran uçuşunun 30. yılında, Airbus A330-200 tipi bir uçağını 1985’teki DC-10’u model alan özel bir tasarımla boyadı ve uçağa “Kushimoto” adını verdi. Uçak 30 Kasım 2015’te Narita Havalimanı’nda karşılandı; Aviation Week’e göre törende 1985’te kurtarılanlardan Junichi Numata ve Teruji Takahoshi Türk çan çiçeği buketleri verdi, Kushimoto Belediye Başkanı Katsumasa Tajima da uçağa kasabanın adının verilmesinden duyduğu onuru dile getirdi. Videoda geçen “THY ilk kez bir yabancı yer adı kullandı” yönündeki iddiayı bağımsız bir kaynakla doğrulayamadık, bu yüzden bunu bir olgu olarak aktarmıyoruz.

Bugün nerede görülür?

Kii Ōshima’daki Kushimoto Türk Anıtı ve Müzesi, olayın yaşandığı yerin yakınında bulunuyor. İlk anıt taşı 1891’de dikilmiş; 1929’da ikinci bir anıt taşı konmuş ve İmparator Hirohito alanı ziyaret etmiş; yeni anıt 3 Haziran 1937’de açılmış, müze ise 14 Aralık 1974’te hizmete girmiş. İçinde balıkçıların enkazdan topladığı eşyalar, subay ve denizcilere ait objeler, fotoğraflar ve gemi maketi var; Türkiye’deki kardeş şehirler Mersin ve Yakakent’ten gelen eşyalar da sergileniyor. Ziyaret planlayacaksanız çalışma saatlerini ve giriş koşullarını resmî kaynaklardan güncel olarak kontrol edin. Bölge Kii Yarımadası’nın güneyinde; ansiklopedik kaynaklar anıtın Kashinozaki Feneri yakınında olduğunu belirtiyor.

Japonya rotanızı genişletmek isterseniz Japonya için gezilecek yerler listesi ve Japonya vize rehberi işinize yarar. Japonya ile Türkiye arasındaki başka bir dostluk hikâyesi için Yukichi Tsumura ve Heimei-maru olayı yazımıza, Osmanlı denizcilerinin yurt dışındaki izleri için Gosport Türk Deniz Şehitliği yazımıza bakabilirsiniz.

Havacılık tarafı

Uçaklara özel boyama yapılması sektörde sık görülen bir uygulama. THY’nin filosu ve rakipleri hakkında Türkiye’deki havayolu şirketleri yazımızda genel bir döküm var. Japonya’nın havacılıkta kendi hikâyeleri için Kansai Havalimanı’nın bagaj rekoru yazısını okuyabilirsiniz.

Özetle

Videodaki hikâyenin çekirdeği doğru: Ertuğrul 1890’da Kushimoto yakınlarında battı, 69 kişi kurtuldu, THY 1985’te Tahran’dan 215 Japon’u taşıdı ve 2015’te bir A330’a kasabanın adı verildi; fakat batış günü, ölü sayısı ve “iyiliğin karşılığı” bağının ne kadar belgelenmiş olduğu kaynaklara göre değişiyor, bu yüzden hikâyeyi rakam ve tarih konusunda temkinli anlatmak gerekiyor.