Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar gazetecilik ve akademik kaynaklarla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan bir anlatıya göre tek bir aileden bir İngiltere Başbakanı, bir devrimci ve bir Türk büyükelçisi çıktı. Anlatı çarpıcı; ama “torun”, “soy” ve “kan bağı” sözcükleri burada çok gevşek kullanılıyor. Kimin kime nasıl bağlandığına bakınca ortaya tek bir soy ağacı değil, iki ayrı kol ve tek kaynağa dayanan dolaylı bir akrabalık iddiası çıkıyor.

Ortak isim: Ali Kemal

Üç ismin kesişme noktası gazeteci, yazar ve siyasetçi Ali Kemal. Mondros Mütarekesi sonrasında İstanbul hükûmetlerine yakın durdu, Millî Mücadele’ye karşı çıkan yazılarıyla tanındı. Damat Ferid Paşa hükûmetlerinin 1919 kabinelerinde yer aldı; hangi nazırlığı hangi tarihlerde yürüttüğü kaynaklarda küçük farklarla aktarılıyor. Bu yüzden paylaşımdaki “Osmanlı’nın son İçişleri Bakanı” ifadesi yanlış: 1919’da kısa süre Dahiliye Nazırlığı yaptığı aktarılıyor, ancak o makamın son sahibi değildi.

Ali Kemal, 6 Kasım 1922’de İzmit’te öldürüldü. İstanbul’dan alınıp Ankara’ya götürülürken İzmit’te, 1. Ordu Komutanı Nurettin Paşa’nın önüne çıkarıldı ve kalabalık tarafından linç edildi. Paşa’nın rolü kaynaklarda tartışmalı: kimi anlatımlar emri onun verdiğini, kimi kalabalığın denetimden çıktığını, kimi de olaya göz yumduğunu söylüyor. Doğum yılı ve ölüm yaşı için de 1867–1869 arasında farklı rakamlar dolaşıyor.

Ali Kemal’in anısı bugün de ikiye bölünmüş durumda: biri onu bir basın şehidi sayıyor, diğeri vatan haini. Bu yazı o hükmü vermiyor; yalnızca şunu not ediyor: Hakkındaki tartışma ne olursa olsun, yargılanmadan linç edilmesi hukuk dışı bir şiddet eylemiydi.

Boris Johnson: torun değil, büyük torun

Paylaşımdaki ilk düzeltme burada. Boris Johnson Ali Kemal’in torunu değil, büyük torunudur. Zincir şöyle: Ali Kemal’in 1903’te evlendiği Winifred Brun’dan olan oğlu Osman, annesinin erken ölümünün ardından İngiltere’de anneannesinin yanında büyüdü ve Wilfred Johnson adını kullandı. Wilfred’in oğlu Stanley Johnson, onun oğlu da Boris Johnson. Boris Johnson 2019’da Birleşik Krallık Başbakanı oldu ve 2022’ye kadar görevde kaldı.

Yetkin Report’un aktardığına göre Osman ve kız kardeşi, İngiltere’de büyütüldükleri anneannelerinin kızlık soyadı olan Johnson’ı aldı. Yani soyadı değişikliği doğru; ama Johnson, Ali Kemal’in değil anne tarafının soyadıdır.

Zeki Kuneralp: “Kuner Alp” değil

Videoda “Zeki Kuner Alp” diye geçen diplomatın doğru yazımı Zeki Kuneralp. Ali Kemal’in ikinci eşi Sabiha Hanım’dan olan oğludur; yani Boris Johnson’ın dedesi Osman’ın üvey kardeşi, Boris’in ise üvey büyük amcasıdır. Johnson ve Kuneralp aileleri aynı kökten, ama Ali Kemal’in iki ayrı evliliğinden uzanan iki koldur; aralarındaki bağ “kuzenlik” değil, üvey amca–yeğen kuşağı bağıdır.

1914’te doğan Zeki Kuneralp Dışişleri’nde kariyer yaptı. Bern (1960–1964), Londra (1964–1966 ve 1969–1972) ve Madrid (1972–1979) büyükelçiliklerinde bulunduğu aktarılıyor; arada bakanlık genel sekreterliği de yürüttü. Madrid’deyken 1978’de uğradığı silahlı saldırıda eşi Necla Kuneralp hayatını kaybetti. Oğlu Selim Kuneralp de diplomattır.

Sinan Cemgil bağlantısı: tek kaynaklı iddia

Paylaşımın en az bilinen kısmı, aynı zamanda en az doğrulanmış olanı. Yetkin Report’un 2022 tarihli yazısı, Orhan Karaveli’nin Ali Kemal kitabına dayanarak Sinan Cemgil’in dedesi Cemil Bey ile Ali Kemal’in kardeş olduğunu (ortak baba Hacı Ahmet Efendi) aktarıyor. Bu doğruysa Cemgil, Ali Kemal’in torunu değil kardeşinin torunudur ve Boris Johnson ile ancak çok uzaktan akrabadır. Videodaki “aynı soydan” ifadesi bu yüzden yanıltıcı. Bağı bağımsız ikinci bir kaynakla doğrulayamadım; “iddia edilen akrabalık” demek daha dürüst.

Sinan Cemgil 1968 kuşağının tanınmış devrimci isimlerinden biriydi. Yetkin Report’a göre 31 Mayıs 1971’de Adıyaman’ın Nurhak Dağı çevresinde jandarmayla çatışmada, 27 yaşında öldü. Paylaşımdaki “Çankırı” vurgusu da kesin değil: yorumlarda Cemgil’in Rizeli olduğunu yazan okurlar var ve ailenin kökeni burada doğrulanamadı. “Aynı soyun emperyalizme karşı savaşan evladı” ile “o düzenin başına geçen evlat” arasında kurulan simetri bu yüzden tarihten çok anlatı kurgusudur.

Neden bu kadar yayıldı?

Paylaşımın tutmasının nedeni, tarihin kendi içindeki ironiyi kullanması: Millî Mücadele’ye karşı yazan bir ismin soyundan gelenlerden biri İngiltere’yi yönetmiş, bir diğeri Türkiye’yi diplomaside temsil etmiş, bir başkası ise 1968 kuşağının sembollerinden biri olarak anılmış. Bu tür “tek aileden üç kader” kurguları kısa videoya çok uygun; ama kısa videonun sığdıramadığı şey ayrıntı. Kuşak sayısı, evlilik kolu ve kaynağın gücü değiştiğinde hikâye de değişiyor.

Genel kural olarak, ünlü isimler arasında kurulan akrabalık zincirlerinde en az üç şeye bakmak yarar sağlar: kuşak sayısı, hangi evlilikten gelindiği ve iddianın bağımsız ikinci bir kaynakta geçip geçmediği. Burada Johnson ve Kuneralp bağları birden çok kaynakta tutarlı; Cemgil bağı ise şimdilik tek kaynağa yaslanıyor.

Hikâyeden ne çıkıyor?

  • “Üç torun” yanlış: Kuneralp oğul, Johnson büyük torun, Cemgil ise kardeş kolundan uzak bir akraba (iddiaya göre).
  • “Son İçişleri Bakanı” yanlış: Ali Kemal 1919’da kısa süre kabinede yer aldı.
  • Linç gerçek, ayrıntılar tartışmalı: Kaynaklar 6 Kasım 1922 ve İzmit konusunda hemfikir; Nurettin Paşa’nın sorumluluğu konusunda değil.

Paylaşımın altındaki yorumlarda anlatıcının Ali Kemal’i aklayıcı bir dil kullandığını söyleyen sert tepkiler de var. Bu eleştiri anlaşılır; ancak akrabalık zincirini doğru kurmak bir kişiyi aklamak anlamına gelmez. Ali Kemal’in yazdıkları ile ölüm biçimi ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bugün nerede görülür?

Bu hikâyenin kendine ait bir müzesi yok; ama dönemin bağlamını gezerek takip edebilirsiniz. Mütareke İstanbul’unun kent dokusu için Galata, Karaköy ve İstiklal rotası iyi bir başlangıç. Millî Mücadele’nin sinemadaki ilk izi için Ayastefanos Rus Abidesi’nin yıkılışı yazımıza, Ankara tarafı için 1 günlük Ankara rotasına ve Ulus’taki Meclis Sığınağı yazısına göz atabilirsiniz. Osmanlı’nın son döneminde başka bir ismin kaderi için Sâdûn Paşa’nın hikâyesi de okunabilir.

Özetle

Paylaşımdaki “aynı soydan üç kader” anlatısı çekici ama eksik: Boris Johnson Ali Kemal’in büyük torunu, Zeki Kuneralp oğlu, Sinan Cemgil ise tek kaynağa dayanan bir iddiaya göre kardeşinin torunudur; Ali Kemal’in 6 Kasım 1922’de İzmit’te linç edilmesi gerçektir, ancak “son İçişleri Bakanı” ve “üç torun” ifadeleri doğru değildir.