Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar, demiryolu tarihi ve Kıbrıs basınındaki yayınlarla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan kısa bir videoda Kıbrıs’ın tren hikâyesi tek cümleyle özetleniyor: 1905’te hizmete girdi, 46 yıl çalıştı, 1951’de bitti. Özet büyük ölçüde doğru; ama bu özet, hattın aslında tek seferde açılmadığını ve adanın bugünkü bölünmüşlüğünün trenin izlerini de dağıttığını gizliyor. Hikâyenin ayrıntısı, “nostaljik tren” tartışmasından daha ilginç.

“1905’te açıldı” cümlesindeki eksik

Kıbrıs Hükümet Demiryolu (Cyprus Government Railway), İngiliz yönetimi döneminde kuruldu ve 2 ft 6 in (yaklaşık 762 mm) dar hat genişliğiyle inşa edildi. Hat, aşama aşama hizmete girdi:

  • 21 Ekim 1905: Gazimağusa–Lefkoşa kesimi (yaklaşık 58 km).
  • 31 Mart 1907: Lefkoşa–Morfou (Güzelyurt) kesimi (yaklaşık 39–40 km).
  • 14 Haziran 1915: Morfou–Evrihu (Evrychou) kesimi (yaklaşık 24 km).

Yani “21 Ekim 1905” yalnızca ilk kesimin açılış tarihi. Hattın tamamı, Evrihu’ya uzanan nihai haliyle ancak 1915’te ortaya çıktı. Toplam uzunluk için çoğu kaynakta 122 km (76 mil) rakamı veriliyor; kaynaklar arasında kesim uzunluklarında küçük farklar olduğunu da belirtmek gerekir. Hat üzerinde istasyon, durak ve halt olmak üzere 39 nokta sayılıyor.

Rakamlar tutuyor mu?

Videodaki “7,35 milyon yolcu, 3,2 milyon ton yük” rakamları, demiryolu literatüründe sık geçen toplamlarla uyumlu: Kıbrıs basınındaki bir tarihçe yazısı da “7 milyonun üzerinde yolcu, 3 milyon tonun üzerinde yük” diyor. Başka bir gezi kaynağı ise 1950’ye kadar “neredeyse 8 milyon yolcu ve 4 milyona yakın ton” yazıyor. Bu fark, farklı yayınların farklı kayıtlara dayanmasından kaynaklanıyor olabilir; bu yüzden tek bir kesin rakam yerine “7 milyonun üzerinde yolcu, 3 milyon tonun üzerinde yük” demek en güvenlisi.

Seferler de bugünün gözüyle yavaştı: Bir gezi kaynağına göre hattın bir ucundan diğerine yolculuk 3 saatin biraz üzerinde sürüyordu, azami hız ise yaklaşık 48 km/s olarak aktarılıyor.

Tren neden bitti?

Resmî bildirim 1951 Kasım’ında yapıldı: demiryolu yıl sonunda kapanacaktı. Son sefer 31 Aralık 1951’de Lefkoşa’dan Gazimağusa yönüne yapıldı. Gerekçe, genişleyen karayolu ağı ve motorlu taşıtlarla rekabetin hattı ticari olarak sürdürülemez hale getirmesiydi. Araç bakımından da tabloya bakmak gerekiyor: 1929’da Lefkoşa’dan otobüs seferleri başlamıştı bile. Hattın sökümü ise 1953’ün Mart ayına kadar sürdü; 12 lokomotifin 10’u, raylar ve vagonların bir bölümü açık artırmayla satıldı.

Videonun altındaki yorumlar tam da bu noktada ikiye bölünüyor: Bazı okurlar “tren yeniden kurulsun” derken bazıları “kimse artık trene binmez, maliyeti kaldırılamaz” diyor. Bu bir tarih sorusundan çok güncel bir ulaşım politikası tartışması; tarihî veriler ise yalnızca trenin neden kapandığını gösteriyor, bugünkü fizibilite hakkında hüküm vermiyor.

“Bakır madenini taşımak için yapıldı” iddiası

Yorumlardan birinde hattın Lefke bölgesindeki bakırı Mağusa Limanı’na taşımak için yapıldığı söyleniyor. Bu iddia kısmen doğru, kısmen abartılı. Kaynaklarda Cyprus Mines Corporation’ın demiryolunu cevher ve mineral taşımak için kullandığı ve kendi uzantı hattının 1974’e kadar işlediği aktarılıyor. Ancak incelenen kaynakların hiçbirinde hattın yalnızca bakır için inşa edildiği yazmıyor; hattın başlıca kullanımları arasında liman yükü, Troodos’tan kereste, posta ve madencilik şirketinin cevheri sayılıyor. 1900’lerin başındaki fizibilite çalışması, Gazimağusa’dan Lefkoşa ve Morfou üzerinden Karavostasi (Gemikonağı) yönüne uzanan bir hattı öneriyordu; fakat bu hat o biçimiyle yapılmadı. Dolayısıyla “maden hattıydı” yerine “madencilik de hattı kullandı” demek doğrudur.

Evrihu ile “Güzelyurt” karışıklığı

Videoda hattın “Güzel Yurt’a, sonra Evrihu’ya” uzatıldığı söyleniyor; müze ise “Evrihu’ndaki istasyon” olarak anılıyor. Bunlar iki ayrı yer: Güzelyurt, Morfou’nun Türkçe adı; Evrihu (Rum adıyla Evrychou) ise Troodos eteklerindeki ayrı bir yerleşim. Hattın batı ucu da zamanla geri çekildi: bir kaynağa göre 1932’ye gelindiğinde batıdaki son istasyon Lefka bölgesindeki Kalokhorio idi. Yani “46 yıl boyunca Evrihu’na sefer” demek de fazla düz bir anlatım olur.

Bugün nerede görülür?

Hattın anısını yaşatan başlıca yer, Evrihu’ndaki restore edilmiş istasyon binasında yer alan Kıbrıs Demiryolu Müzesi. Müzede demiryoluna ait özgün belgeler, çizimler, fotoğraflar ve ana istasyonların ile araçların ölçekli maketleri sergileniyor; açık alanda ise bir vagon ve el drezini yer alıyor. Müze, kendisini adadaki tek demiryolu müzesi olarak tanıtan Kıbrıs basınında anılıyor. Giriş ücretinin ve saatlerin değişebileceğini, ziyaretten önce güncel bilgiyi kontrol etmenin iyi olacağını not edelim. Müze adanın güneyindeki yönetim bölgesinde; kuzeyden gidecekler için geçiş kuralları ayrı bir konu (sınır kapıları ve araç sigortası notları için aşağıdaki bağlantılara bakabilirsiniz).

Gazimağusa tarafında da iz var: iki kaynağa göre 1 numaralı lokomotif liman istasyonunun önünde korunuyor; istasyon binası ise tren sonrası farklı amaçlarla kullanıldı. Kokkinotrimithia ve Angastina gibi istasyonların polis karakoluna, Lefkoşa, Morfou ve Gazimağusa binalarının depoya dönüştüğü aktarılıyor.

Hat neyi taşıyordu, kim çalışıyordu?

Hat yalnızca yolcu treni değildi. Cevher, yük ve posta taşımacılığı da yolcu seferleriyle birlikte yürüyordu; kaynaklara göre yaklaşık 200 kişi demiryolunda çalışıyordu ve filoda 17 yolcu vagonu ile yaklaşık yüz yük vagonu vardı. Bir tarihçe yazısında aktarıldığına göre istasyon adları üç dilde yazılıydı; bu, adadaki farklı toplulukların gündelik hayatta aynı hattı kullandığının küçük ama çarpıcı bir göstergesi. Hat, Gazimağusa limanına da bağlanıyordu. Bu çok katmanlı kullanım, hattın neden yalnızca “nostaljik bir tren” olarak hatırlanmaması gerektiğini gösteriyor: kapanışı, adanın ekonomik ve ulaşım düzeninin değiştiği bir dönemeçti.

Daha geniş çerçeve

Kıbrıs treninin hikâyesi, adanın Osmanlı’dan İngiliz yönetimine geçişinin ve sömürge altyapısının hikâyesi. Aynı dönemde Anadolu’da ve Orta Doğu’da farklı demiryolu projeleri yürüyordu; Türkiye’nin kendi demiryolu mirasını merak edenler için Cumhuriyet’in yabancı demiryollarını satın alması iyi bir karşılaştırma sunuyor. Başka bir müze örneği için Çamlık Tren Müzesi, Kıbrıs’taki İngiliz izleri için Ağrotur ve Dikelya ve soldan trafik gibi günlük hayata sinen miras için Kuzey Kıbrıs’ta ulaşım ve yaşam kültürü yazısına göz atabilirsiniz. Adadaki rota planı için Girne, Lefkoşa ve Gazimağusa rotası, geçişler için ise sınır kapıları rehberi işe yarar.

Özetle

Kıbrıs Hükümet Demiryolu 1905’te ilk kesimiyle açıldı, 1915’e kadar Evrihu’na uzandı ve 31 Aralık 1951’de karayolu rekabeti yüzünden kapandı; toplamda 7 milyonun üzerinde yolcu ve 3 milyon tonun üzerinde yük taşıdığı aktarılıyor. Madencilik şirketleri hattı kullandı ama hattın yalnızca bakır için yapıldığı söylenemez; bugün izini en iyi Evrihu’ndaki demiryolu müzesinde sürmek mümkün.