Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar resmî kurum raporları, Avrupa istatistik kaynakları ve sektör haberleriyle karşılaştırılmıştır.

Otoyolda gece yarısı yan yana dizilen kamyon konvoylarına bakıp “bunların yarısı trene binse” diye düşünmeyen az kişi vardır. Sosyal medyada dolaşan bir paylaşım bunu çarpıcı bir rakama bağlıyor: Türkiye’de yükün yüzde 95’i kamyonla, yalnızca yüzde 5’i trenle taşınıyor; Avrupa Birliği’nde tren payı yüzde 17. Peki bu rakamlar ne kadar sağlam? Cevap: yön olarak doğru, ama “yüzde kaç?” sorusunun tek bir yanıtı yok.

Rakam neye göre hesaplanıyor?

Demiryolu payı, neyin paydaya konduğuna göre ciddi biçimde değişir. Ton mu, ton-kilometre mi ölçülüyor? Deniz ve boru hattı hesaba katılıyor mu, yoksa yalnızca kara taşımacılığı mı? Paylaşımdaki “yüzde 95 kamyon, yüzde 5 tren” ifadesi, ancak yalnızca karayolu ve demiryolunun karşılaştırıldığı bir çerçevede anlamlı bir özet olarak okunabilir; resmî kaynaklarda tek bir “2022, yüzde 95” satırını doğrudan teyit edemedik.

Elimizdeki sağlam göstergeler şunlar:

  • Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın bir sektör raporu, 2021 verisiyle yurt içi yük taşımacılığının yaklaşık yüzde 90’ının karayoluyla yapıldığını aktarıyor.
  • 2053 net sıfır emisyon hedefleri çerçevesinde demiryolunun yük payının yüzde 5’ten yüzde 22’ye, karayolunun payının ise yüzde 72’den yüzde 57’ye çekilmesinin planlandığı bakanlık açıklamasına dayanan haberlerde yer alıyor. Yani bu hedefte karayolu yüzde 95 değil, yüzde 72 civarında gösteriliyor. Bu oranı resmî plan metninde ayrıca doğrulayamadık; kaynağımız haber aktarımları.

Kısacası viral paylaşımdaki rakamlar farklı ölçütlerin karışımı gibi duruyor. Ortak sonuç ise değişmiyor: Türkiye’de demiryolunun yük payı küçük ve hedeflerin çok altında.

Avrupa Birliği’nin yüzde 17’si doğru mu?

Bu rakam büyük ölçüde doğru, ama bağlamı önemli. Avrupa Komisyonu’nun 2025 tarihli demiryolu pazarı raporu, AB’de kara yük taşımacılığında demiryolunun payının 2018’de yüzde 18,7’den 2022’de yüzde 17,2’ye gerilediğini bildiriyor. Alman Federal İstatistik Ofisi (Destatis) ise ton-kilometre bazında, yalnızca kara taşımacılığını kapsayan hesabında 2024 için AB’de demiryolu payını yüzde 17 olarak veriyor. Yani Avrupa’da da tren payı yükselmiyor, hatta hafifçe geriliyor. Avrupa Çevre Ajansı ise deniz taşımacılığını da kapsayan tüm ton-kilometre içinde demiryolunun 2022 payını yüzde 11,9 olarak veriyor; aynı veriye göre karayolu yüzde 53,8, deniz yolu yüzde 28, iç su yolları yüzde 3,5 pay alıyor ve demiryolunun payı 1995’ten bu yana 3,7 puan düşmüş. Türkiye ile AB’yi kıyaslarken aynı payda kullanılmazsa fark olduğundan büyük ya da küçük görünebilir.

Asıl sorun: ray yükün olduğu yere gitmiyor

Paylaşımın en güçlü tespiti şu: yük fabrikadan çıkar çıkmaz kamyona biniyor, çünkü ray tesisin kapısına kadar gelmiyor. Demiryolunu sanayiye bağlayan kısa bağlantı hatlarına “iltisak hattı” denir. Ekonomi Gazetesi’nin aktardığı bir rapora göre Türkiye’deki yaklaşık 400 organize sanayi bölgesinin yalnızca küçük bir kısmında iltisak hattı var; demiryolu bağlantısı bulunan 18 liman da bu avantajı sınırlı kullanabiliyor. Paylaşımda geçen “217 limandan 21’i, 368 sanayi bölgesinden 12’si” ve “500’ün altında aktif lokomotif” gibi kesin sayıları bağımsız bir resmî kaynakta teyit edemedik; bu yüzden onları gerçek kabul edip yazmıyoruz. Genel tablo ise raporlarla uyumlu: bağlantı eksik. Bakanın Eylül 2024’te aktarılan açıklamasına göre Türkiye’de toplam 439 kilometre uzunluğunda 286 iltisak hattı var ve bunlar demiryolu yükünün yaklaşık yüzde 45’ini taşıyor; hedef iltisak uzunluğunu 654 kilometreye çıkarmak.

Bunun pratik anlamı basit. Bir malı fabrikadan trene, trenden de alıcıya taşımak için en az iki ek aktarma gerekir. Her aktarma zaman ve maliyet demek. Mesafe kısaysa kamyon bu yüzden çoğu zaman kazanır. Tren ise uzun mesafede, büyük hacimde ve düzenli yükte avantaj sağlar.

Bir de “yolcu hızlı treni yük de taşısın” tartışması var. Okur yorumlarında sık geçen bu öneri, sektör haberlerinde “atıl kapasite” başlığıyla da konuşuluyor. Ancak hızlı tren hatlarının yük için uygun olup olmadığı eğim, aks yükü ve işletme düzeni gibi teknik şartlara bağlı; bu yazıda bir yargıya varmıyoruz.

Karbon ve maliyet avantajı

Paylaşım, trenin karbon salımının “12 kat” daha az olduğunu söylüyor. Bu çarpanı kaynakla doğrulayamadık. Avrupa Çevre Ajansı, yük taşımacılığının çevresel etkisini azaltmanın yollarından biri olarak daha az karbon yoğun ve daha az kirletici ulaşım türlerine kaymayı sayıyor; ancak bir çarpan vermediği için biz de vermiyoruz. Türkiye’de ise 2053 hedefi net sıfır emisyon çerçevesinde anılıyor.

Hedefler ve altyapı

TCDD’nin 2023 sektör raporunda, 2053 hedefleri doğrultusunda demiryolu hat uzunluğunun 28.590 kilometreye çıkarılması amaçlanıyor; rapor mevcut uzunluğu 13.919 kilometre olarak veriyor. Yük payının yükselmesi için yalnızca ana hat uzunluğu değil; liman ve sanayi bağlantıları, lokomotif ve vagon sayısı ile hat kapasitesi de belirleyici. Hatların büyük bölümünün tek hat olduğu iddiası paylaşımda geçiyor; kesin oranı burada vermiyoruz.

Tarihsel arka plan

Demiryolu Türkiye’de hep stratejik bir araç olarak görüldü. Osmanlı döneminde yabancı sermayeyle yapılan hatlar ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki devletleştirme hamlesi, ağın bugünkü omurgasının tarihsel zeminini oluşturdu. Konuyu ayrıntılı okumak isterseniz Cumhuriyet’in demiryollarını devletleştirmesi ve Bağdat Demiryolu yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Bugün nerede görülür?

Yük trenleri her gün çalışıyor; ana hatlarda ve limanlara uzanan kollarda görülebilirler. Öne çıkan örneklerden biri Orta Koridor’un parçası olan Bakü-Tiflis-Kars hattı. Trakya yönünde Halkalı-Kapıkule hattı hem yolcu hem yük açısından izlenmesi gereken bir proje. Sınır geçişleri için demiryolu bağlantılı sınır kapıları, limanlar için ise Türkiye’nin en büyük limanları yazısı yük akışını anlamak için iyi başlangıçlardır. Raylı yolculuk planlıyorsanız Türkiye’deki tren rotaları rehberimiz de işinize yarar. Plan ve kapasite bilgileri değişebilir; güncelini resmî kaynaklardan kontrol edin.

Özetle

Türkiye’de yük taşımacılığı büyük ölçüde karayoluna dayanıyor ve demiryolunun payı küçük; ancak “yüzde 95’e yüzde 5” gibi tek bir rakam ölçütlere göre değişiyor ve resmî kaynaklarda aynen teyit edilemedi. AB’nin kara taşımacılığındaki yaklaşık yüzde 17’lik tren payı doğrulanabiliyor, 2053 için yüzde 22’lik hedef ise ikincil kaynaklarda geçiyor. Asıl darboğaz, rayın fabrika ve limana ulaşan bağlantılarındaki eksiklik; hedeflerin gerçekleşmesi bu yatırımların hızına bağlı ve garanti edilemez.