Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar akademik makale ve silah tarihi referanslarıyla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan hikâye kısa ve çarpıcı: Türkiye, 1930’ların sonunda Çekoslovakya’daki Škoda fabrikasına dev 210 mm’lik toplar ısmarladı, paranın peşin ödendiği söylenir, Naziler ülkeyi işgal edince silahlara “el koydu” ve toplar Normandiya’da Müttefik askerlerine ateş açtı. Hikâyenin bir kısmı sağlam, bir kısmı eksik, bir kısmı ise rakamlarda yanlış. Üstelik asıl ilginç yan, “haksız el koyma” anlatısından daha karmaşık: Siparişin kaderi, Türkiye’nin krom madeni üzerinden yürüttüğü pazarlıkla iç içe.

Önce bilinenler: Türkiye için tasarlanmış bir top

Alman ordusunda “21 cm Kanone 39” (kısaca K 39) adıyla anılan silah, İngilizce kaynaklarda Škoda tarafından 1930’ların sonunda Türkiye için geliştirilen, hem sahra hem kıyı savunması görebilen ağır bir top olarak tanımlanıyor. Ansiklopedik kaynaklar, Çekoslovakya’nın Mart 1939’da işgalinin ardından üretimin büyük bölümünün Alman Kara Ordusu’nca devralındığını yazıyor. Yani paylaşımdaki temel omurga — Türk siparişi, işgal, Alman devri — genel hatlarıyla doğru.

Ama bir uyarı gerekiyor: Bu bilgilerin önemli bölümü İngilizce ikincil kaynaklara dayanıyor (Hogg, Gander ve Chamberlain gibi silah tarihi referansları). Kaç topun sipariş edildiği, ne zaman sözleşme yapıldığı ve ödemenin ne kadarının yapıldığı bu kaynaklarda net değil. “Parası peşin ödenmişti” ifadesini bağımsız bir belgeyle doğrulayamadık; o yüzden bunu kesin bilgi olarak aktarmıyoruz.

Türk akademik kaynağı ne diyor?

Konuyu en somut ele alan Türkçe çalışmalardan biri, Fahri Türk’ün Belleten dergisinde (Cilt 79, Sayı 285, Ağustos 2015) yayımlanan “Cumhuriyet Döneminde Türkiye ile Almanya Arasındaki Silah Ticareti 1923-1945” makalesi. Makaleye göre 11 Temmuz 1939 itibarıyla 12 adet 21 santimlik Škoda topunun ve 19 adet 15 santimlik Krupp topunun sevkiyatı gerçekleşmemişti. Aynı bölümde, bazı ihraç kalemlerinin (Messerschmitt uçakları dahil) 14 Mayıs 1939’da bizzat Hitler’in emriyle yasaklandığı aktarılıyor.

Makale, Türkiye’nin bu dönemde Almanya’yla krom madeni ticaretini silah tedarikiyle bağlantılı yürüttüğünü de gösteriyor. 1939’da Almanya Türkiye’den yüz binin üzerinde ton krom almış; Şükrü Saraçoğlu’nun von Papen’le görüşmesinde Škoda toplarından ve torpido botlarından vazgeçilmesi karşılığında krom ve ödemeler meselesinin gündeme geldiği anlatılıyor. Yani durum, tek yönlü bir “gasp” olmaktan çok, savaş ortamında ticaretin siyasi baskı ve pazarlık aracına dönüşmesi.

Bu noktada okur yorumlarında dolaşan bir başka anlatı var: İnönü’nün bir büyükelçilik meselesini onaylamasıyla sevkiyatların büyük bölümünün geldiği iddiası. Bu ayrıntıyı Belleten makalesinde bulamadık; dolayısıyla doğrulanmış sayamıyoruz. Makalede doğrulanan şu: 9 Ekim 1941’de Ankara ile Berlin arasında, krom karşılığında silah teslimatını öngören yeni bir anlaşma yapıldı. Makalenin bir dipnotunda ayrıca altı adet Škoda obüsünden yalnızca ikisinin gönderildiği yazılıyor; ancak makaledeki rakamlar kendi içinde tutarlı değil (başka bir yerde 12 adet 21 cm Škoda topunun sevk edilmediği belirtiliyor), bu yüzden 21 cm topların Türkiye’ye kaç adedinin ulaştığını kesin olarak söyleyemiyoruz.

Paylaşımdaki rakamlar neden tutmuyor?

Viral metin topu “yaklaşık 25 ton” ağırlığında, 9,45 metre namlulu, 30 kilometre menzilli ve “saatte 25 mermi” atabilen bir sistem olarak anlatıyor. Başvurduğumuz silah tarihi kaynaklarındaki değerler farklı:

  • Kalibre: 210 mm (bu doğru).
  • Namlu uzunluğu: yaklaşık 9,53 metre.
  • Ağırlık: yaklaşık 39,8 ton; paylaşımdaki 25 ton rakamı bu kaynaklarla uyuşmuyor.
  • Mermi: 135 kg (bu doğru).
  • Azami menzil: yaklaşık 33 km (paylaşımda 30 km).
  • Atış hızı: iki dakikada üç mermi; “saatte 25” ifadesini destekleyen bir kaynak bulamadık.

Taşınma biçimi ise doğru: Top üç yüke (namlu, kundak ve dönel tablalı ateş platformu) ayrılarak taşınıyor; ateş mevziinin kurulması ise 6-8 saat sürüyor. Yani “hareketli” bir sistem ama hızlı değil. Bu değerler de ikincil kaynaklara dayandığı için kesin teknik şartname gibi okunmamalı.

Normandiya iddiası: Kısmen doğru

Almanlar yaklaşık 60 adet K 39 üretti. Silahın kullanımı yalnızca kıyıyla sınırlı değildi: Alman birlikleri bu topları Odessa, Sivastopol ve Leningrad önlerinde de kullandı. Kıyı savunmasında ise Norveç’e ve Fransa’ya konuşlandırıldılar; kaynaklar Fransa’da 13 top sayıyor.

Normandiya bağlantısı gerçek: Manche bölgesindeki Crisbecq (Saint-Marcouf) bataryasında üç adet 21 cm K 39 vardı ve 6 Haziran 1944’de Müttefik gemilerine ateş açtı; bataryanın ilerleyen saatlerde Utah Plajı’na çıkarmayı da engellediği aktarılıyor. Wikipedia’daki anlatıma göre batarya USS Corry muhribini batırdı; bu ayrıntıyı tek bir ikincil kaynaktan aktardığımızı not edelim. Alman garnizonu bataryayı 11 Haziran 1944’te boşalttı. Yine de “Türk topları Normandiya’da kullanıldı” demek, bu silahların Türkiye’ye teslim edilmiş toplar olmadığını, Almanya için üretilmiş seriden olduğunu unutturmamalı.

Okur yorumlarında sıkça geçen “savaş kapıya dayanmışken ele geçirdiği silahı kimse başkasına vermez” mantığı da bu açıdan anlaşılır: Almanya 1939’da kendi ordusunu büyütüyordu ve Çekoslovak sanayisini kendi savaş üretimine bağlamıştı. Buna karşılık Türkiye, Belleten makalesinin gösterdiği üzere krom madenini pazarlığın bir unsuru olarak kullanıyordu. İki tarafın da elindeki kartlar, bu siparişin neden tek bir hukuki “haksızlık” cümlesine sığmadığını gösteriyor.

İsveç’te sürpriz son

Hikâyenin en az bilinen bölümü İsveç. Kaynaklara göre dokuz K 39 İsveç’e satıldı, üç ağır mobil kıyı bataryasında görev yaptı ve 1982’ye kadar İsveç’in savaş düzeninde kaldı (bu toplarla eğitim 1972’de sona erdi). Bugün sağ kalan örneklerin üçü de İsveç’te: Karlskrona yakınlarındaki Aspö adasında, Göteborg’daki Älvsborg’da ve Helsingborg çevresindeki Beredskapsmuseet’te.

Bugün nerede görülür?

Normandiya yolculuğu planlayanlar için en somut durak, Crisbecq bataryasının bulunduğu alan; burası açık hava müzesi olarak anılıyor. Ziyaret koşullarını (günler, ücret, rezervasyon) gitmeden önce resmî sitesinden kontrol etmek gerekir. İsveç’teki üç örnek için de aynı şekilde güncel ziyaret bilgisine bakılmalı. Türkiye’den bakınca bu turların hepsi, savaş öncesi bir siparişin dünyanın başka köşelerinde nasıl farklı bir hayat sürdüğünü görmek için ilginç bir rota.

Savaşın gölgesindeki Türkiye

İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye aktif savaşa girmedi ama savaşın baskısını silah tedariki, ticaret ve diplomasi üzerinden yoğun biçimde yaşadı. Aynı dönemin izlerini başka yazılarımızda da bulabilirsiniz: Ankara Ulus’taki Meclis Sığınağı savaş tehdidine karşı alınan önlemleri, Türkistan Lejyonu yazısı savaşın Türk dünyasındaki başka bir yüzünü, St. Didier Batığı ise Antalya açıklarındaki savaş kalıntısını anlatıyor. Topların tarihsel yönüyle ilgilenenler Londra’daki Kanuni Sultan Süleyman Topu ve Tito’nun Konjic’teki sığınağı yazılarına da göz atabilir. Savaş dönemi Çanakkale cephesi için Çanakkale rotası da iyi bir başlangıç.

Özetle

Viral paylaşımın özü doğru ama eksik: Türkiye için tasarlanan 210 mm’lik Škoda topu işgal sonrası Alman ordusuna geçti ve Normandiya’da (Crisbecq) kullanıldı; fakat Türk akademik kaynağına göre sevkiyatın durması Hitler’in ihracat yasağı ve krom pazarlığıyla bağlantılı, daha karmaşık bir hikâyedir; paylaşımdaki ağırlık, menzil ve atış hızı rakamları ise başvurduğumuz kaynaklarla uyuşmaz. Peşin ödeme ve savaş sonrası tazminat gibi iddialar doğrulanamadığı için kesin bilgi olarak sunulmamalıdır.