Sosyal medyada dolaşan bir harita, Mora Yarımadası’nda 1821–1829 arasında “80 bin Türkün” öldürüldüğünü, yalnızca Tripoliçe’de ise “40 bin” kişinin katledildiğini söylüyor. Olayın kendisi gerçek ve ağır: 1821 sonbaharında Tripoliçe’de binlerce Müslüman ve Yahudi sivil öldürüldü. Ama rakamlar söz konusu olduğunda tablo, paylaşımların verdiği kadar net değil. Bu yazıda neyin sağlam, neyin tartışmalı olduğunu ayırmaya çalışıyoruz.
Önce sağlam olan: Tripoliçe’nin düşüşü
Tripoliçe (bugünkü Tripoli, Arkadya), Osmanlı döneminde Mora Eyaleti’nin idari merkeziydi. Yunan isyanı Mart–Nisan 1821’de başlayınca kırsaldaki Müslüman aileler can korkusuyla kalelerin ve büyük şehirlerin içine sığındı; Tripoliçe de bu mültecilerle doldu. Şehir aylar süren bir kuşatmanın ardından 1821 sonbaharında isyancıların eline geçti. Kaynaklarda düşüş tarihi olarak 23 Eylül ve 5 Ekim 1821 geçer; aradaki 12 günlük fark, Jülyen ve Miladi takvim farkıyla uyumludur.
Şehir düştükten sonra yaşananlar, o dönemi yazan hemen herkesin ortak tanıklığıdır: kontrolsüz bir yağma ve sivillerin öldürülmesi. Kurbanlar arasında Yahudi cemaati üyeleri de vardı. Bu noktada Türk ve Yunan tarih yazımı olayın varlığı konusunda değil, ölçeği ve nitelendirilmesi konusunda ayrışır.
Tanıklar ve tarihçiler ne dedi?
Paylaşımda alıntılanan isimlerin bir kısmı gerçek tanıklardır. İskoç filhelen subay Thomas Gordon, şehrin düşüşünden kısa süre sonra oraya ulaşmış ve ölü sayısını yaklaşık 8 bin olarak tahmin etmiştir. Edward Blaquière 6 bin dolayını verir; Trikupis ve Filimon gibi Yunan tarihçiler 10 bin der. William St. Clair ise subayların anlatılarına dayanarak “on binin üzerinde” Türkün öldürüldüğünü yazar. Yani bu anlatıların çoğu, on binlerce değil, 6 ile 10 bin dolayında bir sayıdan söz eder.
Daha yüksek rakamlar da vardır. Kolokotronis’un hatıratında 32 bin kişinin öldürüldüğüne dair bir söylentiden söz edilir; Türkiye’deki bazı yayınlar ve ansiklopedi maddeleri 40 bin civarını verir. Şehrin savaş öncesi nüfusuna dair tahminler ise 15 bin ile 30 bin arasında değişir. Bu yüzden 40 bin gibi bir sayı, şehirde bulunanların neredeyse tamamının ölmüş olması anlamına gelir; ölü sayısı konusunda kesin bir veri olmadığından bu tür rakamlar üst sınır tahmini olarak temkinle ele alınmalıdır.
“80 bin” rakamı neden tartışmalı?
Haritadaki toplam, Mora’daki Müslüman nüfusun kaç olduğuna bağlı. Kaynaklar burada ciddi biçimde ayrışıyor: bazı Türk yayınları isyan öncesi 90 binin üzerinde Müslüman nüfustan söz ederken (bu rakam kaynak gösterilmeden “tahmin” olarak verilir), Finlay’den yapılan bir aktarım Nisan 1821’de Mora’da yirmi binin üzerinde Müslüman bulunduğunu belirtiyor. Bu tablo, “1821’den önce 80 bine yakın Türk yaşıyordu, 1829’da hiçbiri kalmadı” cümlesinin tek başına kesin bir veri olarak sunulamayacağını gösteriyor. Paylaşımda misyoner Rufus Anderson’a atfedilen bu sayıyı birincil kaynağına inerek doğrulayamadık; bu nedenle kesin bir olgu olarak aktarmıyoruz.
Bir ayrım daha önemli: “öldürüldü” ile “yok oldu” aynı şey değil. Müslüman nüfusun bir kısmı öldürüldü; önemli bir kısmı kaçtı, Anadolu’ya ve diğer Osmanlı topraklarına göç etti. Dolayısıyla “yok edildiler” ifadesi, sağ kalanları ve göçü görmezden gelir. Savaş boyunca ölen Müslüman sivillerin toplamına dair tahminler geniş bir aralıkta değişir; kesin bir uzlaşma yoktur.
Paylaşımdaki isimler: kim neredeydi?
Paylaşımda “Aleksandr İpsilanti” Mora’daki katliamcılar arasında sayılıyor. Oysa Aleksandr İpsilanti ayaklanmayı Eflak ve Boğdan’da başlatan kişiydi. Mora’daki harekâtta yer alan, kardeşi Dimitrios İpsilanti’dir ve kaynakların anlattığına göre Tripoliçe alınmadan önce şehirden ayrılmıştı. Sahada fiilî lider Theodoros Kolokotronis’ti. Dönemin anlatılarında Kolokotronis’un sivillerin korunması yönünde emirler verdiği, bazı Yahudi ailelerin ise kurtarıldığı da aktarılır; ancak bu müdahalelerin kitlesel şiddeti durdurmaya yetmediği açıktır.
“Bütün bir milletin eşkıya olduğu” türünden genellemeler ise tarih değil hükümdür. Aynı yıllarda İstanbul’da Rum Ortodoks Patriği V. Grigorios’un idam edilmesi, ardından 1822’de Sakız Adası’nda Rum nüfusa karşı yaşanan kıyım gibi karşı şiddet olayları da oldu. İsyan yılları, karşılıklı misillemelerin tırmandığı bir sivil şiddet döngüsüydü. Bağlam, Tripoliçe’nin ağırlığını azaltmaz; yalnızca onu doğru yere koyar.
Dilin sorunu: “Türk” kimdi?
Dönemin Mora’sında “Türk” kelimesi çoğu zaman Müslüman anlamına geliyordu. Öldürülenler arasında Türkçe konuşan Müslümanların yanı sıra Arnavut kökenli Müslümanlar ve Yahudiler de vardı. Kaynakların “Türk” ve “Müslüman” kelimelerini birbirinin yerine kullanması, rakamları karşılaştırmayı da zorlaştırıyor. Konunun daha geniş arka planı için Rumeli kelimesinin hikâyesine ve Osmanlı’nın hüküm sürdüğü topraklara bakmak yararlı olur.
Bugün nerede görülür?
Bugün Tripoli, Arkadya’nın ana şehri ve Peloponez rotalarında bir durak. Osmanlı döneminden kalan izlerin çoğu 1821’den sonra yok oldu ya da dönüştürüldü. Bu dönüşümün bilinen örneklerinden biri için Tripoli’deki Ebubekir Paşa külliyesi ve kilise hikâyesine göz atabilirsiniz. Olayın bir ailenin kaderi üzerinden anlatıldığı Hamdullah Suphi’nin ailesinin Tripoliçe’den kurtuluşu yazısı, rakamların ardındaki insani tabloyu görmek için değerli bir okuma. Atina’daki isimlerin bu savaşı nasıl yansıttığı ise Atina semt isimleri yazısında anlatılıyor.
Aynı coğrafyanın sonraki dönemlerdeki kaderi için Girit Adası’nın Türk kökleri ile Fener Rumları yazılarını da okuyabilirsiniz.
Rakam tartışması neden önemli?
Bir katliamın ağırlığını göstermek için şişirilmiş rakamlara ihtiyaç yoktur; binlerce sivilin birkaç günde öldürülmesi, kendi başına ağır bir insanlık dramıdır. Öte yandan abartılmış sayılar, hem gerçek mağdurların hatırasını gölgeler hem de konuyu ciddiye alan okuru uzaklaştırır. Aynı ilke karşı taraf için de geçerlidir: olayı “savaşın kaçınılmaz bir parçası” diyerek geçiştirmek de gerçekçi değildir. Dürüst bir okuma, 1821–1829 arasında her iki toplumun da ağır bedel ödediğini kabul eder.
Özetle
1821’de Tripoliçe’nin düşüşünde binlerce Müslüman ve Yahudi sivilin öldürülmesi tarihsel olarak sağlam bir olgudur; ancak dönemin tanıkları ve tarihçiler Tripoliçe için çoğunlukla 6–10 bin dolayını verirken, 40 bin ve “Mora’da 80 bin” gibi sayılar tartışmalı, kaynağı belirsiz ya da üst sınır tahminleridir; olayı ölçeği, kayıp ile göç ayrımı ve karşılıklı şiddet bağlamıyla birlikte okumak en doğrusudur.



