Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar Oscar kayıtları, film arşivleri ve müze/ansiklopedi kaynaklarıyla karşılaştırılmıştır.

Bir Instagram paylaşımı, 1964 yapımı Topkapı filmini yeniden gündeme taşıdı: İstanbul’da çekilmiş, Topkapı Sarayı’ndaki mücevherli bir hançeri çalmaya kalkışan uluslararası bir hırsız çetesinin hikâyesi ve üstüne bir Oscar. Yorumlarda ise biri “Peter Ustinov’un Oscar’ı bu filmle değildi” diye itiraz etmiş. Kim haklı? Kısa cevap: Oscar iddiası doğru; ama filmin etrafında dolaşan başka anlatılar, özellikle “gerçek hançer” meselesi, biraz açıklama istiyor.

Ustinov’un Oscar’ı gerçekten bu filmden mi?

Evet. Peter Ustinov, Topkapı’daki Arthur Simpson rolüyle 37. Akademi Ödülleri’nde (5 Nisan 1965) En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu Oscar’ını aldı. Aday olanlar arasında Becket’ten John Gielgud ve My Fair Lady’den Stanley Holloway da vardı. Bu, Ustinov’un ikinci Oscar’ıydı; ilkini 1960 yapımı Spartacus ile kazanmıştı. Yorumcunun karıştırması da anlaşılır: Ustinov iki farklı filmle iki kez aynı dalda ödül aldı. Ancak 1964 filminin ödülü Topkapı’ya aittir; film başka dalda aday olmamış, tek adaylığı bu olmuştur.

İlginç bir ayrıntı daha var: O yıl dört oyunculuk Oscar’unun dördü de Amerikalı olmayan oyunculara gitti. Ustinov törende bulunmadı; ödülü onun adına Jonathan Winters aldı.

Film nedir, kimler oynadı?

Yönetmen Jules Dassin, filmi Eric Ambler’ın 1962 tarihli The Light of Day adlı romanından uyarladı. Romanda hikâyeyi Arthur “Abdel” Simpson anlatır; küçük çaplı bir dolandırıcı olan Simpson, bir hırsızlık planına zorla dahil edilir. Filmde başrollerde Melina Mercouri, Maximilian Schell ve Peter Ustinov vardı; Robert Morley de kadrodaydı. Türk oyuncular arasında Ege Ernart (Binbaşı Ali Tufan), Senih Orkan ve Ahmet Danyal Topatan sayılır.

Ağustos 1963’te başlayan çekimler İstanbul’da Topkapı Sarayı, Ayasofya, Boğaz, Haliç ve Dolmabahçe Sarayı gibi mekânlarda yapıldı; ardından Yunanistan’ın Kavala limanında bir hafta çalışıldı, iç mekânlar Paris’teki Billancourt stüdyolarında çekildi. Filmde İstanbul’un kubbeleri, minareleri ve çatıları sık sık görünür. Paylaşımın altındaki “Amerikalıların minare ve çatı merakı” yorumu da bu görsel mirasa takılıyor.

“Gerçek hançer” var mı?

Filmdeki soygun kurgudur. Yine de sarayın koleksiyonunda adını doğrudan saraydan alan gerçek bir Topkapı Hançeri bulunur ve hikâyesi en az film kadar sinematik.

  • Hançer, I. Mahmud’un emriyle, Nadir Şah’a gönderilecek bir karşı hediye olarak hazırlatıldı; Kerden Antlaşması’nı (1746) izleyen diplomasi sürecinin parçasıydı.
  • Anlatıma göre Osmanlı elçilik heyeti yola çıktı, ancak sınıra varınca Nadir Şah’ın 20 Haziran 1747’de muhafızları tarafından öldürüldüğünü öğrendi. Heyet hediyelerle geri döndü ve hançer İstanbul’da kaldı.
  • Yaklaşık 35 cm uzunluğundaki hançerin kabzası ve kını altındandır; üç büyük zümrüt ve çok sayıda küçük elmas taşır. Kabzanın üstündeki kapağın altında küçük bir saat de bulunur.

Kaynaklar yapım tarihini 1746 ya da 1747 olarak farklı verebiliyor; bu yüzden “18. yüzyılın ortası” demek daha güvenli. Filmdeki hançerin gerçek hançerle birebir aynı nesne olduğunu söylemek de doğru olmaz: film, sarayın hazine fikrinden beslenen kurgusal bir hikâye anlatır.

Film neden bu kadar hatırlanıyor?

Birinci neden yapının kendisi: Topkapı, soygun türünün “ekip kurulur, plan yapılır, sessizce uygulanır” kalıbını mizahla birleştirir. Dassin’in bu kalıbı komediyle harmanlaması, filmi yalnızca bir gerilim değil, aynı zamanda bir şehir kartpostalı yaptı. İkinci neden mekân: Boğaz manzarası, saray avluları ve tarihî yarımadanın silueti, yabancı seyirci için egzotik ama erişilebilir bir İstanbul sundu. Üçüncüsü oyunculuk: Ustinov’un beceriksiz ama sempatik Simpson’ı, filmin hafızada kalan yüzü oldu.

Film gerçek soygunlara ilham verdi mi?

Bu anlatı sık tekrarlanır. TCM’in film yazısına göre Topkapı vizyona girdikten kısa süre sonra New York’taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi’nden Star of India ve De Long Ruby çalındı; hırsızlar daha sonra soygundan önce filmi izlediklerini söylemiş. Burada “söylemiş” kalıbı önemli: bu, hırsızların beyanına dayanan bir anlatıdır ve filmin soygunun nedeni olduğunu kanıtlamaz. Sinema tarafında ise hançere ipten sarkarak, zemindeki alarma dokunmadan uzanılan sahne, Mission: Impossible (1996) filminde benzer bir sahneyle anılır. Bu tür bağlantıları kesin neden-sonuç değil, kaynaklarda yer alan etki yorumları olarak okumak gerekir.

“Eski Türkiye” nostaljisine dair bir not

Yorumlarda “eski Türkiye muhteşemdi” ya da “sarı filtre yoktu” gibi ifadeler dikkat çekiyor. Oysa bir film, bir şehrin tamamını değil, yalnızca kameranın baktığı kısmını kaydeder. 1963’te saray avlularında ve çatılarda çalışan yabancı bir ekibin görüntüsü, İstanbul’un gündelik yaşamının küçük bir kesitidir. Filmi belge gibi değil, dönemin İstanbul’una yabancı bir sinemacının baktığı bir bakış olarak izlemek daha doğrudur. Türkiye’nin kendi sinema belleği için Türkiye’nin ilk filmi Ayastefanos Rus Abidesi’nin yıkılışı ve Memleketim (1974) yazılarına bakabilirsiniz.

Bugün nerede görülür?

Filmin atmosferini aklınızda tutarak Topkapı Sarayı’nı gezmek istiyorsanız Birinci Avlu’dan başlayıp Orta Kapı’dan geçmek, ardından sarayın iç avlularına ilerlemek klasik rotadır. Hazine bölümü sarayın en çok ilgi gören kısmıdır; Topkapı Hançeri ve Kaşıkçı Elması gibi eserler bu bölümde sergilenir. Sergileme düzeni zaman zaman değişebildiği için bir eserin hangi salonda olduğunu ziyaretten önce müzenin güncel duyurularından kontrol etmeniz iyi olur.

Müze ücretleri ve ziyaret saatleri değişebilir; güncelini kontrol edin.

Özetle

Instagram yorumlarındaki şüphenin aksine Peter Ustinov, Topkapı filmindeki rolüyle 1965’te En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu Oscar’ını gerçekten kazandı; filmdeki soygun kurgu, ama sarayın hazinesindeki Topkapı Hançeri, Nadir Şah’a hiç ulaşamamış gerçek bir diplomatik hediye olarak en az film kadar ilginç bir hikâye taşıyor.