Sosyal medyada dolaşan bir videoda Bayrampaşa’daki Yıldırım Mahallesi için “İstanbul’un ortasında küçük bir Yugoslavya” deniyor. Cümle akılda kalıyor; ama tam anlamıyla doğru değil. Yugoslavya, 1990’ların başında dağılmış bir devletti ve Yıldırım’daki hikâye bu devletin çok uluslu haritasını değil, daha dar bir parçasını anlatıyor: Balkanlar’dan gelen, ağırlıkla Boşnak kökenli göçmenlerin kurduğu bir mahalle yaşamını. Üstelik mahalle, onu tek bir kimliğe indirgemek istemeyen sakinleri tarafından da hatırlatıldığı gibi, çok katmanlı.
“Küçük Yugoslavya” ne kadar doğru?
Akademik literatür mahalleyi daha ihtiyatlı tarif ediyor. 2021’de Coğrafi Bilimler Dergisi’nde yayımlanan bir çalışmaya (Çetinkaya ve Göközkut) göre Boşnak göçmenler Yıldırım Mahallesi’ni bir tarım arazisinden, Boşnak kolektif belleğiyle beslenen ulusötesi bir sosyal mekâna dönüştürmüş. Aynı özet, Yıldırım’ı göçlerle birlikte gelişen ve Boşnak kimliğiyle özdeşleşen bir mahalle olarak tanımlıyor; yani vurgulanan, Yugoslavya’nın tamamı değil, Boşnak kimliği. Yani ortada “hazır bir Yugoslavya” yok; göçmenlerin kurduğu bir mahalle var. Nitel yöntemle (derinlemesine ve odak grup görüşmeleriyle) yürütülen çalışmanın özeti, bu mekânların kimlik sembolleriyle adlandırıldığını ve iki ülkeye aidiyet bağını güçlendirdiğini de aktarıyor.
Videodaki “Yugoslavya” vurgusunun bir dayanağı da var: Türkiye’ye gelen Boşnakların bir bölümü, Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti döneminde bu ülkenin sınırlarından göç etti. Ancak bu, “Yugoslavya’nın bütün halklarının” burada yaşadığı anlamına gelmiyor. Daha doğru ifade şu: Yıldırım, eski Yugoslavya coğrafyasından gelen Müslüman göçmenlerin, özellikle Boşnakların yoğun olduğu bir mahalle.
Göç ne zaman başladı?
Emre Tekinkaya’nın 2015 tarihli, Marmara Üniversitesi kayıtlarında yer alan ve Bayrampaşa’daki Boşnak göçmenleri inceleyen tezinin özetine göre bu topluluk 1953’te imzalanan bir anlaşma çerçevesinde Türkiye’ye göç etti. Aynı kayıt sisteminde yer alan, 2018 tarihli “Demokrat Parti Dönemi Türkiye-Yugoslavya İlişkileri ve ‘Serbest Göç’ Mutabakatı” başlıklı çalışmanın özeti ise 1950’lerin başında Tito ile Demokrat Parti yönetimi arasında bir yakınlaşma olduğunu, “serbest göç” mutabakatının yazılı bir belgeye dayanmadığını ve özellikle Yugoslavya’daki Slav olmayan Müslüman nüfusun Türkiye’ye göçünü öngördüğünü aktarıyor. Yani Boşnakların hikâyesi, Soğuk Savaş dönemi diplomasisiyle iç içe.
Yugoslavya’dan Türkiye’ye 1950–1958 arasındaki göçleri inceleyen Cemile Tekin’in 2018 tarihli makalesinin özeti, bu göçün nedenleri arasında baskı, ayrımcılık ve zorunlu asimilasyonu sayıyor; gelenlerin Türkiye’de bir süre yeme-içme, örf-âdet ve dil konularında uyum sorunu yaşadığını, sonradan uyum sağladıklarını belirtiyor. Bu özet Bayrampaşa’ya değil, Yugoslavya’dan gelen göçmenlere genel olarak bakıyor. Daha sonraki bir göç dalgası olan 1992–1995 Bosna Savaşı yıllarındaki sığınma hikâyesini sitemizdeki Türkiye’deki Boşnaklar yazısında ayrıca okuyabilirsiniz.
Önce fabrika, sonra dükkân
Mahallenin ekonomik hikâyesi de romantik bir “börek mahallesi” tablosundan farklı. Tezin özetine göre göçten sonraki yaklaşık 15 yıl boyunca göçmenlerin neredeyse tamamı fabrikalarda ve ticari işletmelerde işçi olarak çalıştı. Girişimcilik eğilimi ise sonraki dönemde, çocuk yaşta gelen ya da Türkiye’de doğan kuşakların öncülüğünde belirdi. Boşnak girişimcilere ait işyerleri de Bayrampaşa’da belli bir çevrede kümelenmiş durumda. Aynı çalışma, 17 derinlemesine görüşmeye dayanıyor ve topluluğun bir “etnik ekonomi” özellikleri taşısa da ulusal ekonomiden tamamen yalıtılmış bir ekonomi oluşturmadığı sonucuna varıyor.
Bu yüzden Yıldırım’daki fırınlar ve lokantalar, mutfak geleneğinin sürmesinin yanı sıra bir kuşağın emek tarihinin de sonucu. Videonun “en iyi börekler burada yapılıyor” iddiası ise bir zevk meselesi; bunu doğrulayacak ya da çürütecek nesnel bir ölçüt yok. Balkan böreğinin kendi tarihi için Balkanlar’da ne yenir rehberine göz atabilirsiniz.
Nüfus rakamı: videodaki sayı belirsiz
Videonun otomatik dökümünde mahalle nüfusu “50-2000 civarında” diye geçiyor; bu, büyük olasılıkla ses tanıma hatası ve olduğu gibi aktarılamaz. Nüfus verilerini derleyen citypopulation.de sitesi, Yıldırım Mahallesi için 2013 sonunda 49.987, 2017 sonunda 53.027 ve 2022 sonunda 53.459 kişilik tahmini rakamlar listeliyor. Bu sayı mahallenin toplam nüfusu; yani içinde Boşnaklar da, başka kökenden gelen komşular da var. Mahallede kaç kişinin Boşnak kökenli olduğuna dair doğrulanmış bir rakam bulunamadı; bu yüzden burada bir sayı verilmiyor.
Yalnızca bir kimlik değil: okur uyarısı
Gönderinin altına yazılan yorumlardan biri, 46 yıldır mahallede yaşayan bir Trakyalının görüşünü aktarıyor: Yıldırım’ın tek bir göçmen grubuyla özdeşleştirilmesi doğru değil; Rumeli’nin farklı bölgelerinden gelenler ve Karadenizliler de mahallenin bir parçası. Başka bir yorumcu ise kendisini Kuzey Makedonya göçmeni olarak tanıtıp mahallede herkesin Boşnakça konuştuğunu yazıyor; bu, bir okurun kişisel izlenimi ve sayıma dayanmıyor. Bu iki görüş birbirini dışlamıyor: Boşnak kültürü mahallenin görünür bir katmanı, ama mahalle yalnızca bu katmandan ibaret değil. Rumeli göçlerinin geniş çerçevesi için Rumeli kelimesinin hikâyesi, bu göçlerin sert yüzü için ise Balkanlar’da Osmanlı Müslümanlarının sürgünü yazısı iyi bir başlangıç.
Bugün nerede görülür?
Yıldırım Mahallesi, Bayrampaşa ilçesinin sınırları içinde. Mahallede yürümek isteyen bir gezgin, Balkan mutfağına odaklanan fırın ve lokantaları ve gündelik hayatta duyulan Boşnakçayı tanıma fırsatı bulabilir. Bu bir müze ya da turistik rota değil, yaşayan bir konut mahallesi; dolayısıyla fotoğraf çekerken ve sohbet ederken sakinlerin gündelik hayatına saygı göstermek gerekir. Mahalle esnafının çalışma saatleri ve fiyatlar değişebilir, güncelini kontrol edin.
Köklere inmek isteyenler için Bosna’nın kendisi de bir seçenek: Bosna Hersek gezilecek yerler rehberi ve Boşnak kimliğinin tarihine dair Boşnakların kökeni yazısı bu bağlamı tamamlıyor.
Özetle
Yıldırım Mahallesi için “küçük Yugoslavya” etkileyici ama kaba bir benzetme; akademik kaynaklara göre mahalle, 1953’ten itibaren gelen Balkan kökenli, ağırlıkla Boşnak göçmenlerin tarım arazisinden kurduğu, ilk kuşağı fabrika işçisi olan, bugün yaklaşık 53 bin kişilik ve çok katmanlı bir İstanbul mahallesi. Videodaki nüfus rakamı dökümde anlaşılamıyor, “en iyi börek” iddiası ise ölçülemeyen bir lezzet yargısı; asıl değerli olan, bir göç hikâyesinin on yıllar içinde bir mahalle kültürüne dönüşmüş olması.



