Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki ve okur yorumlarındaki iddialar, resmî alan yönetimi ve şirket tarihi kaynaklarıyla karşılaştırılmıştır.

Küçük Anafarta köyünün yolunda, birbirinden yaklaşık 15 metre uzakta duran iki top var. Üzerlerinde yüz yılı aşkın bir geçmişin pası, çevrelerinde ise sessiz bir Gelibolu manzarası. Sosyal medyada dolaşan bir paylaşım bu topların hikâyesini “Namazgâh Tabyası’ndan sökülüp 6 Ağustos 1915’te Anafarta’ya getirildi” diye anlatıyor ve altına onlarca yorum düşüyor: “Almanların topları olmasa Çanakkale efsanesi olmazdı”, “Krupp bugün yürüyen merdiven yapıyor”… Peki bunların hangisi belgeyle ayakta duruyor, hangisi akıllara yerleşmiş bir yarı doğru?

Kesin olan: İki adet 21 cm’lik Krupp

Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alan Başkanlığı’nın ziyaret sayfası, Küçük Anafarta yolunda iki topun bulunduğunu, aralarında yaklaşık 15 metre olduğunu ve topların 21 cm’lik Krupp marka olduğunu belirtiyor. Aynı sayfaya göre toplar hâlâ özgün yerlerinde duruyor, savaş sonrasında hurdaya verilmeyen az sayıdaki toptan biri olarak anılıyor ve muharebelerde İngiliz ile Anzak askerlerine ağır kayıplar verdirmiş. Sayfada, toplardan birinin hasar gördüğü, diğerinin sağlam kaldığı da yazıyor; sayfa tarihsiz olduğundan bugünkü durumu yerinde kontrol etmekte yarar var.

Yani paylaşımın çekirdeği doğru: Krupp marka, 21 cm’lik iki top, kendi mevzisinde.

Tartışmalı olan: “Namazgâh’tan getirildi” hikâyesi

Paylaşımda kesin bir olgu gibi sunulan taşınma öyküsü, benim bulabildiğim resmî sayfalarda yer almıyor. Alan Başkanlığı’nın Küçük Anafarta sayfası böyle bir taşımadan ve tarihinden söz etmiyor. Yerel tarih yazılarında (örneğin Bayram Akgün’ın bir yazısında) topların Namazgâh’tan getirildiği yönünde bir harita okumasına dayanan çıkarım dolaştığı belirtiliyor; ancak bu yazıya şu an erişilemediği için içeriğini ben doğrulayamadım. Her hâlükârda bu, belgelenmiş bir emir ya da kesin bir tarih değil, bir çıkarım. Dolayısıyla “6 Ağustos” tarihi de kanıtlanmış bir taşıma günü olarak değil, kaynağı gösterilemeyen bir iddia olarak okunmalı.

Namazgâh Tabyası hakkında Alan Başkanlığı şunu yazıyor: tabyada 16 kıyı topu vardı; bunların 2’si uzun, 14’ü kısa menzilliydi ve deniz muharebesinde yalnızca ikisi aktif olarak görev yaptı, diğerleri menzil yetersizliğinden kullanılamadı. Sayfa, bu toplardan herhangi birinin Küçük Anafarta’ya gönderildiğinden söz etmiyor; tabyadaki 21 cm’lik top sayısı için de bu yazıda tek bir rakama yaslanmıyorum.

Krupp’un hikâyesi: Paylaşım ne kadar doğru?

Gönderinin Krupp’la ilgili kısmı büyük oranda şirketin kendi tarih sayfasıyla örtüşüyor. thyssenkrupp’un tarih bölümüne göre 20 Kasım 1811’de Friedrich Krupp, iki ortağıyla birlikte İngiliz dökme çeliği üretimi için bir fabrika kurdu. Friedrich 1826’da öldükten sonra küçük işletmeyi dul eşi Therese Krupp yürüttü; o dönem 14 yaşında olan en büyük oğlu Alfred ona yardım etti.

Şirket sayfası, 1859’da Prusya askerî makamlarından 300 top namlusu külçesi siparişiyle topçuluğa girildiğini de not ediyor. İlginç olan, firmanın ünlü logosunun silahtan değil demiryolundan gelmesi: 1875’te üst üste üç demiryolu tekerleği lastiği şirket amblemi olarak seçildi; Alfred’in dikişsiz, kırılmaya dayanıklı tekerlek lastikleri yeni pazarlar açmıştı. “Top Kralı” lakabını ise okuyabildiğim kaynaklardan doğrulayamadım; bu yüzden onu bir kesinlik olarak değil, yaygın anlatı olarak anıyorum.

Yorumlardaki iddialar

  • “Krupp, Gustav topunun yapımcısı.” Doğru: 80 cm’lik Schwerer Gustav demiryolu topu Krupp yapımıydı ve 1942’de Sivastopol kuşatmasında kullanıldı. “Tarihin en büyük topu” ifadesini ise tek bir kesin hüküm olarak doğrulayamadım; kalibre bakımından savaşta kullanılan en büyük toplardan biri demek daha güvenli.
  • “II. Dünya Savaşı sonrası top yapmaları yasaklandı.” Kısmen. Nürnberg yargılamasında mahkûm edilen Alfried Krupp 1951’in başında affedildi, sanayi varlıkları kendisine iade edildi ve kısa süre sonra şirketin artık silah üretmeyeceğini açıkladı. Yani kaynaklarda öne çıkan, Alfried’in bu yönde açıklama yapmasıdır; kesin bir “yasak” ifadesini doğrulayamadım.
  • “Bugünkü adı Thyssenkrupp.” Doğru: Thyssen ve Krupp, 17 Mart 1999’da Thyssen Krupp AG olarak ticaret siciline işlendi. Asansör üretimi iddiasını bu yazı için ayrıca doğrulamadım.
  • “Almanların topları olmasa Çanakkale efsanesi olmazdı.” Bu bir yorum, olgu değil. Krupp topunun Küçük Anafarta’da bulunduğu doğru; ama bir savaşın sonucunu tek bir silah markasına bağlamak, cephenin komutasını, lojistiğini, arazisini ve on binlerce askerin dayanıklılığını yok sayar. Elimdeki kaynaklar Alman askerî yardımının genel boyutunu da ölçmeye yetmiyor; bu yüzden büyük hükümlerden kaçınıyorum.

Bugün nerede görülür?

Toplar, Küçük Anafarta köyü yolunda, tarihî alan yönetiminin “diğer ziyaret noktaları” arasında sayılıyor. Anafarta cephesini bir bütün olarak anlamak isteyenler için kısa bir durak olarak planlanabilir; ulaşım ve ziyaret koşullarını gitmeden önce resmî sayfadan kontrol etmek en doğrusu. Aynı bölgede ilginizi çekebilecek başka duraklar için Çanakkale gezi rotası yazımıza bakabilirsiniz.

Köydeki bir diğer savaş izi için Anafarta’daki duvar mermisi yazısı da aynı yöntemle — yani söylentiyi belgeyle karşılaştırarak — bir başka efsaneyi ele alıyor. Yarımadanın farklı yüzlerini görmek için Morto Koyu Fransız Mezarlığı ve Gelibolu Yahudi Mezarlığı yazıları, tabya ve savunma mimarisi için ise Edirne Tabyaları yazısı tamamlayıcı olabilir. Bölgedeki bir başka anlatı tartışması için Geyikli’deki Varyag teknesi yazısına göz atabilirsiniz.

Neden önemli?

Bu toplar, resmî sayfaya göre savaş sonrası hurdaya verilmeyen az sayıdaki toptan biri. Krupp markası ise sanayi tarihinin savaş meydanıyla kesiştiği yeri gösteriyor. Ancak tek bir paslı namlunun çevresinde dönen hikâyeler, belge arandığında çoğu zaman daha sade ve daha insani bir tabloya dönüşüyor: Bir yanda mühendislik ve çelik, öbür yanda o mevzilerde görev yapan, kaybeden ve kayıp veren insanlar. Yorumlardan birinin dediği gibi, bu topraklarda neler yaşandığını düşünmek için büyük iddialara değil, sakin bir sessizliğe ihtiyaç var.

Özetle

Küçük Anafarta’daki iki top gerçekten 21 cm’lik Krupp marka top ve resmî alan yönetimine göre özgün mevzilerinde duruyor; Krupp’un 1811 kuruluşu ve 1875’te logo seçilen üç üst üste tekerlek lastiği de şirket kaynaklarıyla doğrulanıyor. Buna karşılık Namazgâh Tabyası’ndan 6 Ağustos 1915’te getirildikleri anlatısı belgelenmiş bir olgudan çok bir çıkarım, “Almanların topları olmasa efsane olmazdı” ise kanıtlanamaz bir yorumdur.