Sosyal medyada dolaşan bir videoda Rüsumat No: 4, “dünya tarihinde düşmanı kandırmak için bilerek batırılıp yeniden yüzdürülen tek gemi” olarak anlatılıyor. Hikâyenin çekirdeği gerçek ve etkileyici. Ama “tek” iddiası kanıtlanmış değil, tarihler ve rakamlar da kaynaktan kaynağa değişiyor. Bu yazıda neyin sağlam, neyin tartışmalı olduğunu ayırıyoruz.
Rüsumat No: 4 kimdi?
Gemi küçük, yaşlı bir tekneydi. Ordu Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfaları onu 50 yaşını aşmış, 83 tonluk bir balıkçı teknesi olarak anlatıyor; Denizcilik Dergisi de yaklaşık 83 tondan söz ediyor. İngiliz Wikipedia maddesi ise 310 gros ton veriyor. Aradaki fark, birincil bir gemi sicil kaydına ulaşılamadığı için çözülemiyor; bu yüzden tonajı kesin bir olgu olarak yazmak doğru olmaz.
Komutanı, kaynakların ortak biçimde andığı Yüzbaşı Mahmut Gökbora’ydı. Gemi Kurtuluş Savaşı’nda Batum’dan Anadolu kıyılarına silah ve mühimmat taşıdı. Denizcilik Dergisi’ndeki aktarıma göre Batum–Samsun arasında 11 sefer yaptı; İngilizce Wikipedia ise Ordu olayını dokuzuncu, 25 Eylül’de başlayan son seferi onuncu sefer olarak adlandırıyor. Yani sefer sayısı kaynaklara göre değişiyor.
Ordu’da ne oldu?
Ordu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün yayımladığı metinlere göre olay 1921 Ağustos’unda yaşandı (İngilizce Wikipedia aynı olayı 17 Temmuz 1921’e tarihliyor; Denizcilik Dergisi de Batum’dan çıkışı 16 Temmuz olarak veriyor). KTB anlatımında gemi 17 Ağustos akşamı Ordu Limanı’na ulaştı; yükü, 88 mm’lik dört toplu bir bataryanın cephanesiyle birlikte, belediyenin tellallarla duyurusu üzerine kıyıya koşan halk tarafından boşaltıldı.
Anlatılan yönteme göre valf sökülerek gemi sığ suda batırıldı; gaz dökülüp paçavra ve tahta parçaları tutuşturuldu. Amaç, düşmana geminin yanıp battığını düşündürmekti. 19 Ağustos sabahı Yunan filosu geldiğinde gemiyi batmış halde buldu. Gemiye sandalla yaklaşan müfrezenin yakınında mermiler patlayınca müfreze korkup kruvazörüne döndü, Yunan gemileri de birkaç top atıp Trabzon yönüne uzaklaştı.
Fındık kabuğu efsanesi mi, gerçek mi?
Videodaki en akılda kalan ayrıntı, geminin kazanının fındık kabuğuyla yeniden yakılması. Bu ayrıntı uydurma görünmüyor: Ordu Kültür Turizm Müdürlüğü’nün “Efsane” sayfası, belediyenin şehirdeki fındık kırma işlerinden kabuk sağladığını, kazanların bununla yakıldığını ve makinelerin fındık yağıyla yağlandığını yazıyor. Denizcilik Dergisi de benzer biçimde fındık kabuğu kömürü ve fındık yağından söz ediyor. İngilizce Wikipedia ise yalnızca “fındık yağı” diyor.
Bunlar anlatıya dayanan kaynaklar; olayın kendi çağından bir belgeyle desteklendiği doğrulanamadı. Bu nedenle ayrıntıyı “yerel kaynaklara göre” çerçevesinde okumak gerekir.
Kaynaklara göre genç Hamdi kirli ve yağlı suya dalıp valfi yerine taktı, ertesi gün limana gelen İtalyan bandıralı bir yolcu gemisi devri daim pompasıyla suyun boşaltılmasına katıldı (Ordu KTB gemiyi “Remo”, Denizcilik Dergisi “Romeo” diye anıyor) ve gemi kuma oturduğu yerden vinç ve halatla kurtarıldı. 20 Ağustos akşamı Rüsumat cephane yüklemek üzere Trabzon’a hareket etti.
“Dünyada tek” iddiası
Benzer bir ifade Ordu’daki bir anma etkinliğinde Altınordu Belediye Başkanı Ulaş Tepe’den aktarıldı: Rüsumat No: 4, dünya denizcilik tarihinde battıktan sonra yüzdürülen tek savaş gemisi olarak anlatıldı (Anadolu Ajansı, Ağustos 2025). İncelediğim kaynakların hiçbiri dünya çapında karşılaştırmalı bir tarama yapmıyor; bu yüzden iddia ne doğrulanabildi ne çürütülebildi. Dolayısıyla en dürüst ifade şu: Rüsumat’ın hikâyesi Türk denizcilik tarihinin eşsiz sayılan bir epizodu, “dünyada tek” ise kanıtlanmamış bir slogan.
Videodaki birkaç ayrıntı da kaynaklarla uyuşmuyor. Videoda kaptanın “güverteyi ateşe verdiği” ve Ordulular evlerinden çuval çuval fındık kabuğu taşıdığı söyleniyor; Ordu KTB anlatımında ise valf sökülüyor, gaz ve paçavrayla yangın çıkarılıyor, fındık kabuğunu belediye şehirdeki fındık kırma fabrikalarından sağlıyor. Videodaki “kömür kalmadığı için” gerekçesi de incelediğim kaynaklarda geçmiyor. Gemi bir savaş gemisi değil, 83 tonluk, yaşlı bir tekneydi.
Gemi sonunda nasıl battı?
Hikâye Ordu’da bitmiyor. Ordu KTB metinleri gemiyi 1921 Eylül’ünün sonunda Görele–Eynesil kıyısında Yunan gemilerinin batırdığını, tarih olarak 29 Eylül’ü yazıyor. İngilizce Wikipedia 25 Eylül’de başlayan son seferin ardından 14 Ekim 1921’de Eynesil açıklarında batırıldığını belirtiyor. Denizcilik Dergisi ise Samsun’dan dönüşte Eynesil açıklarındaki Görele Burnu’nda karaya oturduğunu, iki Yunan savaş gemisinin saldırısında beş top isabet aldığını yazıyor (İngilizce Wikipedia 13 isabet diyor). Yer (Giresun’un Eynesil kıyısı) ortak; gün ve ayrıntı çelişkili.
Temmuz 2024’te Giresun’un Eynesil ilçesindeki Topallı Deresi çevresinde, Rüsumat’a ait olduğu “düşünülen” bir çapa bulundu (Türkiye Today). Habere göre dalgıçlar geminin kumla kaplı dere yatağında, kıyıdan yaklaşık 100–150 metre açıkta olabileceğini belirtti; geminin kesin yerinin daha kapsamlı bir araştırmayla belirlenebileceği söylendi. Yani enkazın bulunduğu söylenemez, ilk bulgular var.
Bugün nerede görülür?
Ordu Büyükşehir Belediyesi, Atatürk’ün Ordu’ya ayak bastığı alanda 35 metre uzunluğunda bir Rüsumat No: 4 replikası inşa etti ve burayı açık hava müzesine dönüştürdü (DHA, Haziran 2023). Haberde alandaki sergi salonu, dönemin denizcilik alanına ait replika eserler ve Yüzbaşı Mahmut Gökbora’ya ait silikon heykel anılıyor. Bu bir maket; gerçek gemi değil. Giriş koşulları ve ziyaret günleri değişebileceği için güncelini belediyeden kontrol etmekte fayda var. Yazının kapak görseli de geminin tam gemi modelinin bir fotoğrafıdır.
Rotayı genişletmek isteyenler için kıyı boyunca birkaç durak var. Ordu’da gezilecek yerler yazımız Boztepe ve Yason Burnu’nu anlatıyor. Aynı savaş yıllarının bir başka simgesi için Samsun’daki Bandırma Vapuru rotasına, batığın yakınındaki kıyı için Giresun rehberine bakabilirsiniz. Daha geniş bir plan için Karadeniz rotası, Samsun’dan Batum’a 7 günlük hat (Rüsumat’ın da seferlerini yaptığı koridor) ve mevsim bilgisi için Karadeniz’e ne zaman gidilir yazısı faydalı olur. Cephane gemisi hikâyelerine ilgi duyanlar, farklı bir dönemden St. Didier Batığı yazısını da okuyabilir.
Neden bu kadar önemsendi?
Ordu KTB’nin “Efsane” sayfası, silahların bir hafta sonra başlayacak Sakarya Meydan Muharebesi’ne yetiştirilmesinin hedeflendiğini aktarıyor. Hikâyenin bugün hâlâ anılmasının nedeni de bu: küçük bir teknenin, halkın katkısıyla Kurtuluş Savaşı’nın kritik bir döneminde cephane taşıma çabasını simgelemesi.
Hikâyeyi nasıl okumalı?
Rüsumat anlatısı büyük ölçüde sonradan derlenen anılara, yerel tarih kitaplarına ve Turgut Özakman’ın popüler anlatımına dayanıyor. Bu, olayın uydurma olduğu anlamına gelmez; ama saat, gün, rakam ve diyalog düzeyinde kesinlik beklememek gerekir. Sağlam çekirdek şu: küçük bir gemi cephane taşıdı, Ordu’da düşmandan kaçmak için bilerek batırıldı, halkın desteğiyle yeniden yüzdürüldü ve seferlerine devam etti.
Özetle
Rüsumat No: 4’ün Ordu’daki hikâyesi, 1921 yazında bilerek batırılıp halkın yardımıyla yeniden yüzdürülen küçük bir cephane teknesinin öyküsü olarak yerel kaynaklarca destekleniyor;fındık kabuğu ayrıntısı yerel kaynaklarda geçiyor, ancak “dünyada tek” iddiası doğrulanmış değil; tonaj, Ordu olayının ayı, sefer sayısı ve son batış ayrıntıları da kaynaklara göre değişiyor. Bugün Ordu’daki 35 metrelik replika bu hatırayı yaşatıyor, Eynesil’deki 2024 bulguları ise gerçek geminin akıbetine dair ilk ipuçlarını sunuyor.
