Almanya’da bir askerî törene denk gelirseniz bandonun önünde garip bir çalgı görürsünüz. Uzun bir direğin tepesinde metal bir kartal durur, altında hilal biçiminde bir parça, ondan sarkan çanlar ve iki yanda siyah-kırmızı-altın renkli at kılı püsküller vardır. Taşıyan asker yürüdükçe direk şıngırdar. Almanlar buna Schellenbaum, yani “çıngırak ağacı” der. İngilizcedeki adı ise ilk duyan Türk okuru şaşırtır: Turkish crescent, yani “Türk hilali”.
Bu ad bir süs değildir. Çalgının kökü, Avrupa’yı iki yüzyıl boyunca hem korkutan hem büyüleyen Osmanlı mehter takımına uzanır. Ancak hikâye internette anlatıldığı kadar düz değildir. Almanya bu çalgıyı doğrudan Osmanlı’dan almamış, bir savaş ganimeti olarak edinmiştir. Aşağıda neyin kesin, neyin tartışmalı olduğunu ayırarak anlatıyoruz.
Bir çalgı, beş ad
Aynı çalgı Avrupa’nın her köşesinde başka bir adla anılır ve bu adların neredeyse hepsi doğuyu işaret eder:
- İngilizce: Turkish crescent (Türk hilali), halk arasında Jingling Johnny (Şıngırdayan Johnny).
- Almanca: Schellenbaum (çıngırak ağacı). Eski metinlerde Halbmond (hilal) adıyla da geçer.
- Fransızca: chapeau chinois ya da pavillon chinois, yani “Çin şapkası”. Tepedeki şemsiye biçimli kubbeden gelir. Fransızlar kökeni yanlış yere bağlamıştır.
- Türkçe: Osmanlı kaynaklarında büyüğüne çağana, küçüğüne çevgen denir.
Yani “Avrupa’daki adlarından biri Türk hilali” ifadesi doğrudur. Çalgının tepesindeki hilal de bu adın kaynağıdır.
Mehterden Avrupa’ya: “Yeniçeri müziği” çılgınlığı
Osmanlı mehteri; davul, kös, nakkare, zil ve zurnadan oluşan, savaşta ve törende çalan bir askerî müzik geleneğiydi. Batı Avrupa’da bu müziğe çoğu zaman “yeniçeri müziği” (Janissary music) denirdi, çünkü takımların çekirdeğini yeniçeriler oluşturuyordu. Avrupalılar bu sesi önce kuşatmalarda duydu. Gürültüsü, ritmi ve yarattığı korku yüzünden unutmadılar.
18. yüzyılda korku yerini merak ve modaya bıraktı. Encyclopaedia Britannica’ya göre yeniçeri müziğini benimseyen ilk Avrupa ordusu, 1720’de Polonya kralı II. August’un ordusuydu. Kaynaklar padişahın Polonya’ya eksiksiz bir mehter takımı hediye ettiğini aktarır. İki devlet arasındaki ilişkilerin arka planını Osmanlı-Polonya dostluğu yazımızda bulabilirsiniz. Rusya, Prusya ve Avusturya kısa süre içinde bu örneği izledi. Yüzyılın sonlarına gelindiğinde Avrupa ordularının çoğunda büyük davul, zil, üçgen ve hilalli çıngırak direği bulunuyordu.
Moda saray bandolarıyla sınırlı kalmadı. Mozart’ın 1782 tarihli Saraydan Kız Kaçırma operası ve meşhur “Alla Turca”sı, Haydn’ın “Askerî” senfonisi, bu “Türk sesini” konser salonuna taşıdı. Bugün senfoni orkestralarında gördüğünüz büyük davul ve zil de Avrupa müziğine büyük ölçüde bu yolla girdi. Benzer bir kültür alışverişini Viyana kahvesinin fesli logosu da anlatır.
Çalgının Osmanlı’daki atası: kesin olan ve tartışılan
Çalgının Avrupa’ya yeniçeri bandoları üzerinden geçtiği konusunda kaynaklar hemfikirdir. New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nin Alman Schellenbaum örneği için yazdığı künye de Türk hilalinin 18. yüzyılda Avrupa’daki yeniçeri bandolarının önemli bir çalgısı olduğunu belirtir.
Osmanlı’daki atasının tam olarak hangisi olduğu ise net değildir. Evliya Çelebi 17. yüzyılda çağana adlı bir çalgıyı anlatır ve kökenini İran’a bağlar. Müzik tarihçisi Henry George Farmer 1937’de bu çalgıyı Schellenbaum ile özdeşleştirmiştir, ancak bu özdeşleştirme kesin kabul görmez. Bir başka görüşe göre çalgı, Osmanlı komutanlarının rütbe işareti olan tuğdan gelişmiştir. Tuğdaki at kuyruğu sayısı rütbeyi gösterirdi: padişahta altı, vezirde dört, paşada iki. Bugün Alman Schellenbaum’undan sarkan renkli at kılı püsküller bu geleneği hatırlatır. Bazı araştırmacılar çalgının daha eskiye, Orta Asya’daki törensel asalara uzandığını da öne sürer. Ama bu iddia belgelerle desteklenmemiştir. Biz de bu yüzden yazıda “kesin” diye sunmuyoruz.
Bugün Türk Silahlı Kuvvetleri Mehter Takımı’nın gösterilerinde çevgeni tepesinde hilal ve çanlarla görebilirsiniz. Mehter, 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla birlikte gözden düşmüştü. 1911’de İstanbul Askerî Müzesi’nin müdürü bir canlandırma girişiminde bulundu. Gelenek ancak 1953’te, İstanbul’un fethinin 500. yılında, ordu bünyesinde tam olarak yeniden kuruldu. Yeniçerilerin günümüze ulaşan izlerinden biri için Sapanca’daki serdengeçti mezar taşı yazımıza göz atabilirsiniz.
Asıl şaşırtan kısım: Almanya bu çalgıyı ganimet olarak aldı
Viral paylaşımlarda atlanan nokta şudur: Prusya ordusu Schellenbaum’u 18. yüzyıldaki yeniçeri müziği modasıyla sürekli kullanmadı. Almanca kaynaklara göre Prusya birlikleri çalgıyı ancak Kurtuluş Savaşları (1813–1815) sırasında ele geçirdikten sonra benimsedi. Bu yüzden Schellenbaum Almanya’da uzun süre bir müzik aleti olarak değil, bir zafer ganimeti ve sancak olarak görüldü. Geçit törenlerinde komutanın önünde taşındı.
Prusyalılar çalgıya kendi işaretlerini de ekledi. Tepeye, 1701’de kurulan Kara Kartal Nişanı’nın yıldızına benzeyen sekiz köşeli bir yıldız kondu. Savaştan sonra pek çok kasaba yerel birliklere Schellenbaum hediye etti. İmparator II. Wilhelm 27 Ocak 1902 tarihli düzenlemeyle biçimlerini standartlaştırdı. Reichswehr geleneği sürdürdü, Wehrmacht da çalgının kullanımını tek tip kurallara bağladı. Böylece Osmanlı hilali, Prusya yıldızı ve Alman kartalı aynı direkte buluştu.
İngiltere ise ters yönde gitti. Britanya ordusu “Jingling Johnny”yi 1837’de bandolarından çıkardı. 19. yüzyılın ortasından itibaren Avrupa’nın çoğunda yerini glockenspiel aldı. Çalgının bugüne kadar yaşadığı başlıca yer Almanya oldu. Hollanda bandolarında da değiştirilmiş bir biçimi kullanılır.
Bundeswehr’de bugün
Bugün Bundeswehr müzik birliklerinin Schellenbaum’unun tepesinde federal kartal bulunur. Püsküller Almanya bayrağının renklerinde, siyah-kırmızı-altındır ve artık plastik liften yapılır. Doğu Almanya’nın Ulusal Halk Ordusu da aynı çalgıyı kullandı, yalnızca kartal yerine pergel ve çekiçli devlet armasını koydu. Büyük örneklerin boyu iki metreyi, ağırlığı on kilogramı aşabilir. Bu yüzden taşıyıcısı genellikle bandonun en güçlü üyelerinden seçilir. Karnaval müzik kulüpleri ve mızıka takımları da çalgıyı kullanmaya devam eder.
Hawaii’den Şili’ye: Prusya üzerinden dünyaya
Çalgının yolculuğu Almanya’da bitmedi. İmparator I. Wilhelm, 1881’de Berlin’i ziyaret eden Hawaii kralı Kalākaua’ya bir Schellenbaum hediye etti. Kraliyet Hawaii Bandosu bu çalgıyı sonraki yıllarda kullandı. Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Şili ordusunu eğiten Alman subaylar Schellenbaum’u Şili’ye de götürdü. Bolivya ve Brezilya bandolarındaki örneklerin de aynı Prusya etkisinden geldiği yazılır. Böylece mehterden çıkan bir çalgı, Prusya’nın aracılığıyla Pasifik’e ve And Dağları’na kadar ulaştı.
Gezerken nerede görebilirsiniz?
- Almanya: Bundeswehr müzik birliklerinin halka açık konserleri ve yemin törenleri. Programlar dönemsel olarak değişir, gitmeden önce ilgili birliğin güncel duyurularına bakın.
- İstanbul: Askerî Müze’deki mehter gösterileri, çevgenin Osmanlı biçimini görmenin en kolay yoludur. Gösteri günleri ve saatleri değişebilir, ziyaretten önce kontrol edin.
- Müzeler: Avrupa ve Amerika’daki müzik aletleri koleksiyonlarında 18. ve 19. yüzyıldan kalma örnekler sergilenir.
Avrupa’da Osmanlı’dan kalan başka izleri merak ediyorsanız Viyana’daki Türkenstein taşlarını, Türkçeden Avrupa dillerine geçen sözcükleri anlatan köşkten paraya yazımızı ve bayraklardaki hilal sembolünü okuyabilirsiniz. Tüm izleri tek haritada görmek için Dünyada Türk İzleri haritasına bakabilirsiniz.
Özetle
Alman ordu bandolarının önünde taşınan Schellenbaum’un İngilizcedeki adı gerçekten “Türk hilali”dir (Turkish crescent) ve çalgı Avrupa’ya 18. yüzyıldaki yeniçeri müziği modasıyla, Osmanlı mehterinden geçmiştir. Osmanlı’daki tam atası (çağana, çevgen ya da tuğ) tartışmalıdır. Prusya ise çalgıyı 1813–1815 savaşlarında ganimet olarak ele geçirip sancak gibi kullanmıştır. Bugün tepesinde Alman kartalı, altında hâlâ hilali ve at kılı püsküllerini taşır.
