Roma’daki İspanyol Merdivenleri’ni herkes bilir. Sicilya’nın güney kıyısında ise adında bizim adımızın geçtiği başka bir “merdiven” vardır: Scala dei Turchi, yani “Türk Merdivenleri”. Ancak bu merdiveni bir mimar yapmadı. Denize doğru basamak basamak inen bembeyaz bir kayalıktır ve basamaklarını milyonlarca yıl içinde doğa oymuştur.
Sosyal medyada bu yer için iki iddia dolaşıyor: adını Türklerden aldığı ve “dünyanın en önemli 100 jeolojik alanından biri” olduğu. İkisinin de doğru bir çekirdeği var ama ayrıntıları biraz farklı. Aşağıda hem adın hikâyesini hem de gezmeye gidecekler için bilinmesi gerekenleri anlatıyoruz.
Nerede?
Scala dei Turchi, Sicilya’nın Agrigento iline bağlı Realmonte kasabasının kıyısında, Porto Empedocle’nin hemen batısındadır. İki kumsalın arasında denize uzanan bir burun olarak yükselir. UNESCO Dünya Mirası listesindeki Agrigento Tapınaklar Vadisi’ne arabayla kısa bir mesafededir. Bu yüzden iki yer çoğu zaman aynı gün gezilir.
“Türk” adı nereden geliyor?
Adın kökeni konusunda tek bir belge yoktur, ancak en yaygın açıklama tutarlıdır. Bu koy, 16. yüzyıldan 19. yüzyılın başına kadar Akdeniz’de dolaşan korsan gemilerine sığınak olarak kullanılıyordu. Korsanlar gemilerini rüzgârdan korunaklı bu kıyıya yanaştırıyor, basamaklı kayalardan tırmanarak iç kesimlere akın ediyordu. Sicilyalılar da bu akıncılara toptan “Türk” diyordu.
Buradaki kritik nokta şudur: O dönemin İtalyancasında “Türk” (turco) her zaman bugünkü anlamda bir milleti göstermiyordu. Sicilya, 827–1072 yılları arasında Arap yönetiminde kalmıştı. Sonraki yüzyıllarda adalılar kıyılarına saldıran her Müslüman denizciye, Kuzey Afrikalı olsun Osmanlı tebaası olsun, genel bir adla “Türk” dedi. Osmanlıların Batı Avrupalıların hepsine “Frenk” demesinin tam karşılığıdır bu. Merdivene adını veren korsanların bir kısmı Osmanlı’ya bağlı Cezayir, Tunus ve Trablus’tan geliyordu. Bu yüzden ad, Osmanlı dönemi Akdeniz’inin gerçek bir izini taşır. Ama “buraya Türkler çıktı” diye birebir okunmamalıdır.
İtalyancada bu korkunun izi bir deyimde de yaşar. “Mamma li Turchi!” (“Anne, Türkler!”) sözü, kıyı köylerinde korsan baskınlarından kalma bir panik çığlığı olarak bugün de şaka yollu kullanılır. Kıyı halkı bu baskınlara karşı önlem de almıştı. İmparator V. Karl döneminde Sicilya kıyılarına yaklaşık 140 gözetleme kulesi inşa edildi. Kayıtlara geçen baskın girişimlerinden biri 8 Ağustos 1803’te yaşandı. O gün korsanlar Bourbon kıyı muhafızları tarafından gemilerine geri püskürtüldü.
Akdeniz’de “bizim kahramanımız, onların korsanı” ikiliği başka yerlerde de karşımıza çıkar. Ege’de Paros adasındaki Barbaros festivali ve İngiltere açıklarındaki Lundy adasının “Türk korsanları” aynı hikâyenin farklı kıyılardaki yüzleridir.
Basamakları kim yaptı? 5 milyon yıllık bir hikâye
Kayalığın beyazlığı kireçli bir kayaçtan, marndan gelir. Bu kayaç, denizde yaşayan foraminifer adlı mikroskobik canlıların kabuklarının deniz tabanında birikmesiyle oluşmuştur. Jeologlar bu katmanlara Trubi Formasyonu adını verir. Katmanlar Pliyosen’in başına, Zanklean katına, yani yaklaşık 5,3 milyon yıl öncesine uzanır.
Bu tarih tesadüf değildir. Akdeniz o dönemden hemen önce Cebelitarık’taki bağlantının kapanmasıyla büyük ölçüde kurumuştu. Bilim insanları buna “Mesiniyen tuzluluk krizi” der. Okyanus suyu yeniden içeri dolunca Akdeniz bir kez daha deniz oldu ve tabanında bu beyaz çamur birikmeye başladı. Yakındaki Realmonte tuz madeni de o kuruma döneminden kalan tuz katmanlarını işler.
Kayalığa merdiven görünümünü veren düzenli şeritlerin bir de astronomik açıklaması vardır. Dünya’nın yörüngesindeki uzun dönemli değişimler (Milankoviç döngüleri) iklimi ve dolayısıyla deniz tabanına çöken malzemeyi ritmik olarak değiştirmiştir. Kireç oranı yüksek ve düşük katmanlar sırayla dizilmiş, dalga ve rüzgâr da yumuşak katmanları daha hızlı aşındırarak basamakları ortaya çıkarmıştır.
“Dünyanın en önemli 100 jeolojik alanı” iddiası
Bu iddia büyük ölçüde doğrudur, ama listenin adını doğru koymak gerekir. Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS), yerbilimleri açısından dünyanın en önemli alanlarını “jeolojik miras alanı” olarak ilan eder. İlk 100 alan 2022’de açıklandı. Scala dei Turchi ise Temmuz 2024’te yayımlanan ikinci 100 alanlık listeye “Scala dei Turchi’nin Pliyosen döngü stratigrafisi” adıyla girdi. Yani doğru ifade şöyledir: IUGS’nin tanıdığı 200 jeolojik miras alanından biridir. İtalyan basını haberi “dünyanın en önemli 100 jeositi arasına girdi” başlığıyla verdiği için Türkçeye de bu biçimde yayıldı.
Bilim dünyasındaki önemi bir ayrıntıyla daha anlaşılır. Jeolojik zaman ölçeğinde Pliyosen’in başlangıcını tanımlayan küresel referans noktası (GSSP) için önce bu burun düşünülmüştü. Paleomanyetik sinyal zayıf çıkınca referans noktası yaklaşık 25 km ötedeki Eraclea Minoa kesitine taşındı. Ama her iki kesit de aynı Trubi marnlarından oluşur.
Sahiplik davası, kapatma ve vandalizm
Türk Merdivenleri’nin son yılları çalkantılı geçti:
- 2007: Realmonte belediyesi, yakındaki Roma villasıyla birlikte UNESCO listesine girmek için başvurdu. Adaylık konusu 2024’te İtalyan basınında yeniden gündeme geldi, ancak alan şu an Dünya Mirası listesinde değildir.
- Şubat 2020: Savcılık, alan üzerinde mülkiyet iddia eden bir kişiyle belediye arasındaki anlaşmazlık nedeniyle kayalığa el koydu ve geçici olarak kapattı.
- 2020’den beri: Kayalığın üzerine çıkmak ve yürümek yasak. Marn çok yumuşak bir kayaç olduğu için ayak izleri bile aşınmayı hızlandırıyordu.
- Ocak 2022: Kimliği belirsiz kişiler beyaz kayaları kırmızı tozla boyadı. Görüntüler İtalya’da büyük tepki çekti.
- 2023: Özel mülk sahibi kayalığı Realmonte belediyesine bağışladı ve alan resmen kamuya geçti.
Gezmeye gidecekler için
- Giriş kuralları sık değişiyor. 2024–2026 arasında alan birkaç kez kapatıldı ve yeniden açıldı. Belli saat dilimlerine bölünmüş, sınırlı sayıda kişinin girebildiği ücretli bir sistem uygulandı. İtalyan basınındaki son haberlerde ücret 5–6 euro düzeyinde. Satış ise kimi dönemlerde çevrim içi, kimi dönemlerde yalnızca yerinde yapıldı. Gitmeden önce Realmonte belediyesinin ve “My Scala dei Turchi” bilet sisteminin güncel duyurularını kontrol edin.
- Kayalığa çıkılmıyor. Eski fotoğraflarda gördüğünüz, basamaklarda güneşlenen kalabalıklar artık yasak. Kayalığı kumsaldan ya da yukarıdaki seyir noktasından izleyebilirsiniz. 2016’da açılan FAI seyir terası (Belvedere) bunun için en bilinen yerdir.
- Ulaşım: Kayalığa sahil yolundan inen patikalardan ya da komşu Lido Rossello kumsalından yürüyerek ulaşılır. Toplu taşıma kısıtlı olduğu için çoğu ziyaretçi Agrigento’dan araçla gelir.
- Işık: Beyaz kaya öğle güneşinde göz kamaştırır. Fotoğraf için gün batımı saatleri daha yumuşak ışık verir.
- Yakında: MS 1. yüzyıldan kalan Durrueli Roma Villası, 1 Haziran 2023’ten beri ücretsiz ziyarete açık. Kayalıkla ortak bir gezi rotası planlanıyor. Kayalık, İtalyan televizyonunun sevilen dizisi Komiser Montalbano’nun geçtiği kıyıların da simgesidir.
İtalya’daki öteki “Türk” izleri
Scala dei Turchi, İtalya’da adında “Türk” geçen tek yer değil. Dolomitlerdeki Moena kasabası her yıl “El Turco” efsanesini kutlar. İtalyancadaki “Trabzon’u kaybetmek” deyiminin hikâyesini de bu yazımızda anlattık. Akdeniz’in öbür ucundaki bir Osmanlı izi için Malta Türk Şehitliği’ne, Avrupa’ya mehterden geçen bir çalgı için Schellenbaum yazımıza bakabilirsiniz. Tüm izler Dünyada Türk İzleri haritasında.
Özetle
Sicilya’daki Scala dei Turchi, adını 16.–19. yüzyıllarda bu koya sığınan ve Sicilyalıların toptan “Türk” dediği Müslüman korsanlardan alır. Bu korsanların bir kısmı Osmanlı’ya bağlı Kuzey Afrika limanlarından geliyordu. Basamakları ise yaklaşık 5,3 milyon yıl önce Akdeniz’in yeniden dolmasıyla biriken beyaz marnı dalgaların oymasıyla oluştu. Kayalık 2024’te IUGS’nin ikinci 100 jeolojik miras alanı listesine girdi. 2023’ten beri belediyenin malı olan alanın üzerine çıkmak yasak, giriş kuralları da sık değişiyor.
