Malta'yı gezerken çoğu ziyaretçinin haritasında olmayan bir durak var: Marsa semtinde, İngilizce "Turkish Military Cemetery" yazan bir tabelanın ardında, soğan kubbeleri ve nal biçimli kemerleriyle adaya hiç yakışmayan ama bir o kadar da etkileyici bir yapı yükseliyor. Sosyal medyada paylaşılan görüntüleri son yıllarda Türk kullanıcılar arasında sıkça dolaşan bu şehitlik, hem duygusal hem de tartışmalı bir geçmişe sahip. Kimileri burayı doğrudan Sultan Abdülaziz'in 1565 Malta Kuşatması şehitleri için yaptırdığını söylüyor, kimileri mimarisinin "Osmanlı'ya hiç benzemediğini" iddia ediyor. Peki gerçek ne? Kaynaklara inip şehitliğin gerçek hikâyesine, mimarisine ve bugün nasıl ziyaret edilebileceğine bakalım.

Şehitliğin gerçek tarihi: 1565'ten I. Dünya Savaşı'na uzanan bir miras

Önce en çok karıştırılan noktayı netleştirelim: Bugün ayakta duran anıtsal yapı, 1565'teki Büyük Kuşatma'dan hemen sonra değil, tam 1873-1874 yıllarında inşa edildi. Hikâye şöyle işliyor: Marsa'da, o dönemki adıyla Via del Croce üzerinde, yüzyıllardır kullanılan mütevazı bir Müslüman mezarlığı vardı. Burada 1565 kuşatmasında ölen Osmanlı askerlerinin ve adada köle olarak tutulan Müslümanların kalıntıları yatıyordu. 1867'de Malta'yı ziyaret eden Sultan Abdülaziz, bu eski mezarlığın yol çalışmaları nedeniyle taşınması gerektiğini öğrenince, kendi özel harcamasıyla yeni ve görkemli bir şehitlik inşa edilmesini emretti. Projeyi, Maltalı mimar Emanuele Luigi Galizia üstlendi ve Sultan, çalışmaları için kendisine Mecidiye Nişanı verdi.

Yani şehitlik, doğrudan "I. Dünya Savaşı esirleri için" yaptırılmadı — inşaatı savaştan yaklaşık kırk yıl önce tamamlanmıştı. Ancak I. Dünya Savaşı sırasında çeşitli cephelerde esir düşüp Malta'ya getirilen ve burada hayatını kaybeden Osmanlı askerleri de aynı toprağa defnedildi; kaynaklara göre bu sayı yaklaşık 22 kişi. 1919-1920 arasında şehitlikte onarım çalışmaları yapılarak bir anıt ve çeşme eklendi. Yani şehitlik, iki farklı dönemi karıştıran değil, aynı kutsal toprağın üzerine yüzyıllar boyunca katmanlanan gerçek bir süreklilik hikâyesi anlatıyor: önce 1565 şehitleri ve köleler, sonra 1874'te inşa edilen anıtsal yapı, sonra da I. Dünya Savaşı esirleri.

Mimarisi gerçekten "Osmanlı" mı?

Instagram'da bazı yorumcuların dikkat çektiği bir nokta gerçekten haklı çıkıyor: şehitliğin girişindeki kubbe, klasik Osmanlı camii mimarisinde görülen yayvan, geniş kubbelerden değil; Güney Asya kökenli, sivri ve "soğan" biçimli bir kubbe. Mimar Galizia, tasarımını tek bir geleneğe değil, birden fazla İslam medeniyetinin motiflerine dayandırmış: Babür (Hint-Müslüman) mimarisinden soğan kubbeler ve minare benzeri kuleler, Endülüs ve Kuzey Afrika'ya özgü Mağribi mimariden nal biçimli kemerler, Osmanlı'dan ise hilal figürleri ve girişteki Sultan Abdülaziz'in tuğrası. Esin kaynağı olarak da İngiltere'deki Brighton Royal Pavilion'ın (kendisi de Hint-Saracen tarzında inşa edilmiş bir yapı) gösteriliyor.

Yani yorumdaki "soğan kubbe Osmanlı'ya değil Hint-Müslüman mimarisine ait" tespiti mimarlık tarihi açısından doğru. Ancak yapı bütünüyle "Osmanlı olmayan" bir şey de değil — Sultan Abdülaziz'in mührü, hilal sembolleri ve genel kompozisyon Osmanlı himayesini açıkça yansıtıyor. Ortaya çıkan sonuç, dönemin oryantalist ve eklektik mimari akımına uygun, melez bir üsluptur. Bu özgünlüğü nedeniyle yapı, bazı yayınlarda "Malta'nın Tac Mahal'i" olarak da anılıyor ve Malta'nın 1. dereceden korunan kültür varlıkları arasında yer alıyor.

Şehitlikteki mescit ve Cuma namazı iddiası

Şehitlik alanı içinde küçük bir mescit bulunuyor. Aslen cenaze törenleri için tasarlanan bu mescit, Malta'da başka bir cami bulunmadığı için 1970'lere kadar adadaki Müslümanların ana ibadet mekânı olarak kullanılmış. Malta'nın merkez camisi (Paola Camii) 1970'lerin ortasında açıldıktan sonra ihtiyaç büyük ölçüde oraya kaymış. Bugün hâlâ düzenli olarak Cuma namazı kılınıp kılınmadığına dair Türkçe kaynaklarda anlatımlar var — bazı haberlerde ve ziyaretçi paylaşımlarında mescitte Cuma namazı kılındığı belirtiliyor — ancak bu, resmî ve güncel bir kaynakla tam olarak teyit edilemedi; bu nedenle iddia olarak değerlendirilmeli. Merhum Malta Büyükelçisi Erdeniz Şen'in göreve başladığında ilk ziyaretlerinden birini bu şehitliğe yaptığı ve şehitlikle yakından ilgilendiği ise doğrulanabilir bir bilgi; Şen, 2025 yılında görevi başındayken vefat etmişti.

Malta'ya gittiğinizde nasıl ziyaret edersiniz?

Şehitlik, Marsa semtinde, Marsa Spor Kulübü'nün güneydoğu köşesinde, Valletta'ya yaklaşık 4,5 kilometre mesafede yer alıyor; bazı kaynaklarda komşu Hamrun sınırına da yakın olduğu belirtiliyor. Bakımı ve mülkiyeti Türkiye Cumhuriyeti'ne ait. Resmî olarak hafta içi 10:00-15:00 saatleri arasında ziyarete açık, hafta sonları kapalı. Ancak alan genel olarak halka tamamen serbest değil; ziyaretçilerin önceden Malta'daki Türkiye Büyükelçiliği ile iletişime geçip randevu ayarlaması tavsiye ediliyor. Şehitlik hâlâ aktif bir mezarlık değil — kaynaklara göre son defin işlemi yaklaşık 25 yıl önce gerçekleşmiş — bu yüzden ziyaret, tarihi bir anıtı gezmek gibi düşünülmeli. Malta'da birkaç gün geçirecekseniz, Valletta'nın tarihi merkezine veya Mdina'ya yapılacak bir gezinin rotasına kolayca eklenebilecek, sessiz ve düşündürücü bir durak.

Sıkça Sorulan Sorular

Şehitlik gerçekten Sultan Abdülaziz tarafından mı yaptırıldı?
Evet. Sultan Abdülaziz, 1867'deki Malta ziyaretinin ardından, eski bir Müslüman mezarlığının yerine kendi özel harcamasıyla yeni bir şehitlik yapılmasını emretti; inşaat 1873-1874'te Maltalı mimar Emanuele Luigi Galizia tarafından tamamlandı.

Girişindeki "Turkish Military Cemetery" tabelası neden İngilizce?
Malta, inşaat döneminde İngiliz sömürge idaresi altındaydı ve resmî dil İngilizce'ydi; şehitliğin bugünkü tabelaları da bu tarihsel bağlamı ve adanın mevcut idari dilini yansıtıyor.

Şehitliği ücretsiz ziyaret edebilir miyim, izin gerekir mi?
Giriş ücretsiz, ancak alan halka tamamen açık değil. Hafta içi belirli saatlerde ziyaret mümkün olsa da, sağlıklı bir ziyaret için önceden Malta'daki Türkiye Büyükelçiliği ile iletişime geçip bilgi almanız önerilir.

Not: Bu yazı, İngilizce Vikipedi'nin "Turkish Military Cemetery" maddesi, MaltaToday, Commonwealth War Graves Commission (CWGC), Anadolu Ajansı ve Türkçe Vikipedi'nin "Türk Şehitliği" maddesi başta olmak üzere kamuya açık kaynaklar taranarak hazırlanmıştır. Şehitlikteki mescitte güncel olarak düzenli Cuma namazı kılınıp kılınmadığına dair bilgi, resmî bir kaynakla doğrulanamadığı için iddia olarak aktarılmıştır. Güncel ziyaret koşulları için Malta'daki Türkiye Büyükelçiliği ile iletişime geçilmesi önerilir.