Sosyal medyada dolaşan bir paylaşım, “Roma’nın Tuncelili imparatoru”ndan söz ediyor. Cümle çarpıcı ve büyük ölçüde doğru bir çekirdeğe dayanıyor. Yine de iki noktada özen gerekiyor: “Roma” derken kastedilen Roma şehri değil, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’dur. Ayrıca imparatorun lakabı ile Çemişgezek adı arasındaki bağın hangi yönde kurulduğu kesin değildir. Neyin sağlam, neyin tartışmalı olduğuna birlikte bakalım.
Kimdir bu imparator?
Söz konusu kişi, Bizans kaynaklarında I. Ioannes Tzimiskes olarak geçer; Türkçede sık sık “Çimiskes” diye de anılır. Kaynaklara göre 969 Aralık’ında tahta çıktı ve 976’nın Ocak ayına kadar hüküm sürdü. Doğum yılı kesin değildir: çağdaşı tarihçi Leo Diakonos’un onun 51 yaşında öldüğünü bildirmesinden hareketle 924 ya da 925 civarı kabul edilir.
Doğum yeri olarak bugün Tunceli’ye bağlı olan Çemişgezek gösterilir. Ansiklopedik kaynaklar bunu genellikle “yaklaşık 925, Çemişgezek” biçiminde verir. Yani yer bilgisi yaygın kabul görür, ama yıl yaklaşık bir tahmindir.
Ermeni kökenli bir aristokrat aile
Babası, Bizans ordusunda öne çıkan Kourkouas ailesindendi ve bu ailenin Ermeni kökenli olduğu belirtilir. Annesinin, geleceğin İmparatoru II. Nikephoros Phokas’ın kız kardeşi olduğu aktarılır; Nikephoros bu yüzden onun dayısıdır (kaynaklar annenin aile adı konusunda tam tutarlı değildir). Dolayısıyla Tzimiskes’i “bugünkü Türkiye sınırları içinde doğmuş bir Bizans imparatoru” diye anmak doğrudur. Ancak onu bugünkü kimlik tartışmalarına (Kürt, Alevi, Türk gibi) yerleştirmek dönemle bağdaşmaz. X. yüzyılda bu coğrafya, Bizans’ın Ermeni nüfusun yoğun olduğu doğu sınır kuşağıydı.
Yorumlarda görülen “Roma’nın başkenti Tunceli’ydi” esprisi de gerçeği yansıtmaz: Tzimiskes’in yönettiği devletin başkenti Konstantinopolis’ti (bugünkü İstanbul).
Askerden imparatora: 969
Tzimiskes, dayısı Nikephoros Phokas’ın askerî çevresinde yükseldi. Kaynaklar, Nikephoros’la araları açıldıktan sonra onun eşi Theophano ve bazı generallerle birlikte suikast planladığını aktarır. Nikephoros 969 Aralık’ında öldürüldü, Tzimiskes imparator ilan edildi. Ardından Konstantin VII’nin kızı Theodora ile evlenerek konumunu pekiştirdi. Bu yoldan gelen iktidar, saltanatı boyunca meşruiyet sorusunu beraberinde taşıdı.
Savaşlar: Rus ordusundan Suriye’ye
Saltanatı seferlerle geçti. Kuzeyde, Kiev Knezi Sviyatoslav’ın ordusuna karşı yürüttüğü kampanya en bilinenidir: 971’de Tuna kıyısındaki Dorostolon (bugünkü Silistra) kuşatıldı, uzun çatışmaların ardından Rus ordusu anlaşmayla geri çekildi ve Bulgaristan Bizans yönetimine alındı.
Doğuda ise Abbasi sınırına ve Suriye’ye yönelik seferler düzenledi; bunlar genellikle 972 ve 975 yıllarıyla anılır. Videodaki “Araplara karşı savaştı” ifadesi bu yüzden doğrudur. Fakat “ömrünün büyük kısmını Anadolu eyaletlerinde komutan olarak geçirdi” cümlesi eksik kalır: Balkanlar ve Rus cephesi de kariyerinin merkezindeydi.
Asıl tartışma: Çemişgezek adı nereden geliyor?
Paylaşımın en iddialı kısmı, ilçenin adını imparatordan aldığı düşüncesi. Kaynaklarda tablo daha karmaşık:
- “Tzimiskes” lakabı: Genellikle Ermenice “Çmşkik” (“kırmızı çizme” anlamı önerilir) ya da kısa boy anlamına gelen bir sözcükle ilişkilendirilir. Bunlar varsayımdır, kesinleşmiş bir sonuç değildir.
- Urfalı Matta: Bu Ermeni tarihçi, Tzimiskes’in Hozan bölgesinden, bugün “Çmşkatsag” denen yerden geldiğini yazar. Bu, lakabın bir yer adıyla bağlantılı olabileceğini düşündürür; yani yön, “imparator yere adını verdi” yerine “ad yerle ilişkili” biçiminde de okunabilir.
- Kasabanın Ermenice adı: Ansiklopedik kaynaklar kasabanın Ermenice adını Չմշկածագ (Çmşkacag) olarak verir. Bu ad, Ermenice kaynaklarda Sophene bölgesindeki daha eski bir yerleşimle ilişkilendirilir; yani adın imparatordan önce de var olmuş olması mümkündür.
- Yerel anlatılar: Paylaşımın altındaki yorumlarda “çemiş” (çerez) ve “gezelim” sözcüklerinden türediği gibi halk anlatıları dolaşır; bunları destekleyen bir kaynak bulamadık.
Sonuç olarak “Çemişgezek adı imparatordan geliyor” sözü kesin bilgi değil, olası açıklamalardan biridir. Ad ilişkisi güçlüdür; hangisinin hangisinden türediği ise tartışmalıdır.
Videodaki doğrulanamayan iddialar
Paylaşımdaki “183 imparator, 123’ünün doğum yeri biliniyor, 53’ü Türkiye’de doğdu” gibi istatistikleri akademik bir kaynakta doğrulayamadık; bu yüzden rakam olarak kullanmıyoruz. Kaynaklarda Tzimiskes’in Ermenistan temasının komutasını genç yaşta aldığı yazar; ancak “Armeniakon valisi” olduğu ve Çemişgezek’i stratejik “harekât merkezi” yaptığı iddiası da elimizdeki kaynaklarla teyit edilemedi.
Ölümü: zehir hikâyesi
Tzimiskes 10 Ocak 976’da, doğu seferinden dönerken öldü. Bazı kaynaklar, saray görevlisi Basileios Lekapenos’un onu zehirlediğini öne sürer; bu bir iddiadır, kesin kanıt değildir. Leo Diakonos’a dayanan aktarımlara göre servetini yoksullara ve hastalara bırakmıştı. Tahtı, 960’tan beri ortak imparator sayılan II. Basileios devraldı.
Bugün nerede görülür, nereden başlanır?
Elimizdeki kaynaklarda Tzimiskes’e ait ayakta bir anıt Çemişgezek’te anılmıyor. Bu yüzden imparatorun izini tek bir yapıda değil, bölgenin katmanlı tarihinde aramak daha gerçekçi: kasaba Yunanca kaynaklarda Hierapolis (“Kutsal Şehir”), Ermeni kaynaklarında Çmşkacag adıyla geçer; Osmanlı döneminde de önemli bir yerleşim ve yönetim merkezi olmuştur. Rotanızı planlarken şu yazılar işinize yarayabilir:
- Tunceli Gezilecek Yerler: Pertek Kalesi’nden Munzur Gözeleri’ne Tarih ve İnanç Rotası
- Tunceli’nin Derinliklerine Yolculuk: Alevilik, Kültür ve Tarih
- Tunceli Akyayık’taki Savaşçı Figürlü Mezar Taşı
- Elazığ Gezilecek Yerler: Harput, Hazar Gölü ve Buzluk Mağarası Rotası
- Malatya Gezilecek Yerler: Arslantepe, Somuncu Baba ve Gürpınar Rotası
- İstanbul’daki Bizans İmparatorlarının Mezarları Nerede?
Son bağlantıdaki yazı Konstantinopolis’teki imparator mezarlarına odaklanıyor. Tzimiskes’in, yeniden inşa ettirdiği Hristos Khalkites Kilisesi’nde gömüldüğü aktarılır; kalıntılarının bugün Athos Dağı’nda tutulduğuna inanılır. O yapının bugün ziyaret edilebilir olup olmadığını ise doğrulayamadık. Ulaşım ve ziyaret koşulları değişebilir; yola çıkmadan güncel bilgileri kontrol edin.
Özetle
Tzimiskes, Çemişgezek doğumlu ve Ermeni kökenli bir Bizans imparatoru olarak anılır (yaklaşık 925–976); ancak buradaki “Roma” Doğu Roma’dır, doğum yılı yaklaşıktır ve ilçe adının imparatordan mı geldiği yoksa lakabın yerden mi türediği kesin değildir. Videodaki istatistikler ve “harekât merkezi” iddiası ise doğrulanamadı.



