Batı Trakya’da bir şehirde iki müftü olabilir mi? Evet, üstelik otuz yılı aşkın süredir. Biri devlet tarafından atanır ve resmen tanınır; diğerini azınlık kendi seçer ve Atina onu resmî müftü olarak kabul etmez. Sosyal medyada dolaşan bir röportajda bu durum “halk seçiyor, devlet tanımıyor” diye özetleniyor. Cümle kısa ve çarpıcı; peki hukuki arka planı ne?
Müftü neden bu kadar önemli?
Batı Trakya’daki müftü yalnızca bir din görevlisi değil. Akademik kaynaklara göre müftü, Müslüman vatandaşların aile ve miras uyuşmazlıklarında yargı yetkisi taşıyan, aynı zamanda cemaatin en üst idari yetkilisi olan kişi. Gümülcine, İskeçe ve Dimetoka olmak üzere üç müftülük var; müftüler camilerin, mezarlıkların ve vakıfların denetiminde rol oynuyor, evlilikleri de kıyabiliyor. Yani mesele “kim hutbe okuyacak” sorusundan çok daha geniş: nikâh, miras ve cemaat idaresi müftülüğe bağlı.
Kökeni: 1913 Atina Antlaşması ve Lozan
Müftülerin özel yargı yetkisi, 1913 Atina Antlaşması ile Yunan vatandaşı olan Müslümanlar için tanındı; sonraki Yunan mevzuatı bu düzeni uyguladı. 1923 Lozan Antlaşması da Trakya Müslüman azınlığının korunmasının temelini oluşturdu. Antlaşmanın 42. maddesi, azınlığın aile ve kişisel durum konularının kendi gelenekleri doğrultusunda düzenlenmesine imkân tanıyor. Küçük ama önemli bir ayrıntı: Lozan metni “Müslüman azınlık” ifadesini kullanıyor. Bölgede Türkçe konuşanların yanı sıra Pomaklar ve Romanlar da yaşıyor; bu yüzden tartışmalar çoğu zaman hukuki olduğu kadar kimlik tartışmasına da dönüşüyor.
Mübadeleden muaf tutulan topluluk
Ocak 1923 tarihli Lozan Sözleşmesi, Batı Trakya Müslümanlarını Türkiye ile Yunanistan arasındaki nüfus mübadelesinin dışında bıraktı; benzer biçimde İstanbul’daki Rum Ortodoks cemaati de muaf tutuldu. Mübadeleyle kurulan yeni yerleşimlerin hikâyesi için Nea’nın hikâyesi yazısına bakabilirsiniz. Böylece iki ülkede de birer azınlık kaldı ve bu iki topluluğun hakları onlarca yıl boyunca birbirine bağlı biçimde tartışıldı. Müftülük meselesi, bu uzun karşılıklılık tartışmasının en görünür başlıklarından biri.
Bu bağın pratikteki sonucu şu: Bir ülkedeki azınlık uygulaması, diğer ülkenin siyasi söyleminde sık sık gerekçe olarak kullanılıyor. Okuyucunun işi de bu söylemleri ayrıştırmak: hangi cümle hukuki bir tespit, hangisi diplomatik bir pozisyon?
Video ne diyor, kaynaklar ne diyor?
Röportajdaki konuşmacı, 1985’e kadar müftülerin cemaatin dilekçesiyle belirlendiğini, sonrasında devletin seçime gitmediğini ve 1990’da camilerde yapılan bir seçimle müftülüğün ikiye ayrıldığını söylüyor. Bu anlatının ana hatları Türk kaynaklarında ve hukuk literatüründe de geçiyor. Neyin kesin, neyin yoruma açık olduğunu ayıralım.
- Kesin olan: Yunanistan, 24 Aralık 1990 tarihli, yasa gücü taşıyan bir işlemle (Praxis Nomothetikou) müftülerin atanma usulünü değiştirdi; Meclis bunu 4 Şubat 1991’de 1920 sayılı Kanun ile onayladı. Düzenleme müftülerin devlet eliyle atanması esasına dayanıyor.
- Kesin olan: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Şerif/Yunanistan davasında (14 Aralık 1999, başvuru no. 38178/97) Sözleşme’nin 9. maddesinin (din özgürlüğü) ihlal edildiğine hükmetti. Aynı konudaki Agga/Yunanistan davaları da (2002 ve 2006) Strazburg’a taşındı; bu kararların sonuç ayrıntılarını burada doğrulayamadığımız için yazmıyoruz.
- Tartışmalı olan: Taraflar “meşru müftünün” kim olduğunda ayrışıyor. Türkiye ve azınlık örgütleri seçilmiş müftüleri meşru görüyor; Yunan devleti yalnızca atananları resmî sayıyor. Bu yazı hangi tarafın siyaseten haklı olduğuna hüküm vermiyor, hukuki çerçeveyi aktarıyor.
Videodaki “36 yıldır çift başlılık” ifadesi 1990 sonrası ayrışmayla zaman çizgisi bakımından uyuşuyor. Otomatik dökümde özel isimler ve sayılar karışabildiği için, bire bir doğrulayamadığımız ayrıntılara (örneğin tek tek cami sayıları) burada yer vermiyoruz.
Strazburg ne söyledi?
Şerif davası, seçilmiş müftü sıfatıyla hareket eden bir kişinin Yunan mahkemelerinde yargılanmasıyla ilgiliydi. Karar metnine göre 1985’te Rodopi müftüsünün ölümünün ardından devlet geçici müftüler atamış, azınlık ise 28 Aralık 1990’da Şerif’i müftü seçmişti; Şerif 1994’te “bilinen bir dinin görevlisinin yetkisini gasp etmek” suçundan mahkûm edildi. Mahkeme 1999’da bu yargılamada din özgürlüğünün (9. madde) ihlal edildiğini tespit etti.
2018’de Molla Sali/Yunanistan davasında Büyük Daire, bir Müslüman azınlık mensubunun miras meselesinde dinine dayalı ayrımcılığa uğradığı iddiasını inceledi. Bu karar sonrasında Yunanistan 4511/2018 sayılı Kanun ve 2019 tarihli bir başkanlık kararnamesiyle müftülüklerin usul düzenlemelerini değiştirdi; akademisyenler bu reformların müftülerin özerkliğine etkisini tartışıyor. Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi de 2019’da 2253 sayılı kararında müftülerin yargı yetkisi olmayan, salt dinî önderler olarak seçilmesini önerdi.
2022’den bir örnek: İskeçe
Türk basınındaki haberlere göre İskeçe’nin seçilmiş müftüsü Ahmet Mete 2022’de vefat etti; ardından azınlık, camilerde yapılan oylamayla Mustafa Trampa’yı seçti. Haberlerde 83 cami ve 7 bin 320 oy rakamı geçiyor. Bu rakamlar Türk medyası kaynaklı; bağımsız bir sayım değil.
“Peki Türkiye’de patrik seçimi?”
Videoda ve okur yorumlarında karşılıklılık ilkesi öne çıkıyor: Türkiye Ekümenik Patrik seçimine karışmıyor, Yunanistan neden müftüye karışıyor? Bu, iki ülke arasındaki azınlık tartışmasının klasik argümanı. Rum Ortodoks cemaatinin kurumsal sorunları (okul, vakıf, ruhban eğitimi) ayrıca tartışılıyor; konuyu Fener Rumları yazımızda ele aldık. Tarihsel bir köprü olarak Papa Eftim hikâyesi de bu dengenin ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor. Ancak iki azınlığın hukuki statüsü birebir aynı değil; “aynayı çevirmek” siyasi bir çerçeve, hukuki bir eşitleme değil.
Bugün nerede görülür?
Müftülük kurumunun gündelik hayattaki izini Gümülcine’de görmek mümkün. Şehrin Osmanlı dönemi camileri, medreseleri ve saat kulesi, çok kültürlü dokunun örnekleri. Gümülcine gezi rehberimiz cami ve çarşı rotasını ayrıntılı anlatıyor. Kırsal dokuyu merak edenler için Batı Trakya Türk köyleri rehberi, bölgedeki diplomatik temsil için Gümülcine Başkonsolosluğu yazısı, eğitim cephesi için azınlık okulları yazısı var. Konu hassastır; yerel sohbetlerde her iki tarafın anlatısını dinlemek en sağlıklısıdır.
Eleştirel okuma notları
- Röportaj tek bir tarafın anlatısıdır; Yunan yönetiminin resmî savunmasını birincil kaynaktan inceleyemedik, bu yüzden o tarafın argümanı eksik kalıyor.
- “Müftülükler işgal altında” gibi ifadeler siyasi söylemdir; hukuki bir karşılığı yoktur ve bu yazı bu ifadeyi benimsemez.
- Okur yorumlarındaki toprak talebi (“ilhak”) türü ifadeler uluslararası hukukla ve iki ülkenin resmî politikasıyla bağdaşmaz; konu azınlık hakları ve dinî özerklik üzerinedir.
Özetle
Batı Trakya’da müftülük meselesi, 1913 Atina ve 1923 Lozan düzeninden doğan dinî özerklik ile 1990-1991 sonrası devlet atamasının çatıştığı bir uyuşmazlıktır: Yunan devleti atanmış müftüleri tanıyor, azınlık seçilmiş müftüleri benimsiyor; Strazburg Mahkemesi 1999’da din özgürlüğü ihlali buldu, ancak iki başlı yapı sürüyor ve çözüm siyasi iradeye bağlı.



