Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar müze, üniversite ve akademik kaynaklarla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan bir video, “İsveç’in Osmanlı’ya borcu var” diyor ve iki gösterişli portreyi anlatıyor. İddia büyük ölçüde doğru; ama hikâyenin ilginç kısmı, borcun ne olduğu, iki elçinin neden eli boş döndüğü ve işin sonunda tahsilatın hiç beklenmedik bir biçimde, bir savaş gemisiyle kapanmasıdır.

Borç nereden çıktı? Poltava’dan Bender’e

İsveç Kralı XII. Karl (Türkçe kaynaklardaki adıyla Demirbaş Şarl), 1709’da Poltava’da Rus Çarı I. Petro’ya yenildi ve Osmanlı topraklarına sığındı. Pera Müzesi’nin anlatımına göre kral, yaklaşık beş yıl Bender’de kaldı; bu sürede giderleri karşılandı ve kendisine borç verildi. Türkiye Today’in aktardığı ayrıntıya göre ise Osmanlı yönetimi günlük erzak, odun ve barınma sağladı.

Yani “borç”, Östlund’un özetine göre XII. Karl’ın Bender’de üstlendiği borçlardı; Pera Müzesi’ne göre hükümdarın giderleri Osmanlı bütçesinden karşılanmış, ayrıca kendisine borç verilmişti. Hesap, kral ayrıldıktan sonra da açık kaldı.

Birinci elçi: Kozbekçi Mustafa Ağa (1727)

Pera Müzesi’nin yayımladığı bilgiye göre Sadrazam Damat İbrahim Paşa, Kozbekçi Mustafa Ağa’yı 23 kişilik bir maiyetle Stockholm’e gönderdi. Görev tarihi kaynaklarda 1727 ya da 1727–1728 olarak geçiyor. Elçi yaklaşık 15 ay kaldı ve İstanbul’a eli boş döndü. Pera Müzesi, İsveçlilerin gösterdiği iyi niyete ve verdikleri sözlere rağmen elçinin eli boş döndüğünü kaydediyor.

Portresi, Kral I. Fredrik’in ressamı olarak tanıtılan George Engelhardt Schröder’e atfedilir. Videoya göre Mustafa Ağa, Batılı hükümdarlar gibi ayakta poz verir. Tuval yaklaşık 227 × 140 cm boyutundadır ve Pera Müzesi’nin Suna ve İnan Kıraç Vakfı Oryantalist Resim Koleksiyonu’na aittir.

İkinci elçi: Mehmed Said Efendi (1732–1733)

İkinci deneme birkaç yıl sonra geldi. Mehmed Said Efendi, Paris elçisi Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin oğluydu; Pera Müzesi, Said’in babasıyla birlikte Paris’i ziyaret ettiğini yazıyor. Pera Müzesi’ne göre Kasım 1732’de yola çıktı, 43 kişilik heyetiyle Mayıs 1733’te Stockholm’e ulaştı. Lund Üniversitesi’nden Joachim Östlund’un kitabının özeti, yolculuğun altı aydan uzun sürdüğünü ve Said’in kendi anlatımına göre kalabalıklar, top atışları ve görkemli bir alayla karşılandığını belirtiyor. Resmî amaç, XII. Karl’ın Bender’de bıraktığı borçların tahsiliydi; Said ayrıca yeni toplumsal uygulamaları gözlemlemek ve tanışıklık kurmak istiyordu.

Sonuç yine tahsilat değildi. Said, borcu alamadı; karşılığında bir teminat mektubu aldı. Pera Müzesi, Said’in Rusya ile İsveç arasında olası bir ittifakı gözlemlediğini ve Osmanlıların bundan rahatsız olduğunu aktarıyor. Türk akademik çalışmalarında da resmî gerekçenin borç, arka plandaki hedefin ise İsveç’i Rusya’dan uzak tutmak olduğu vurgulanıyor.

Videoda ise ziyaretin “hiç de başarısız sayılmadığı”, borcun ileride ödenebilmesi için koşulları oluşturduğu söyleniyor; kaynaklarda bunu destekleyen somut unsur, elde edilen teminat mektubudur.

Rakam tartışması: 25 bin mi, 250 bin mi?

Kaynaklar borcun tutarında ayrışıyor. Pera Müzesi 25.000 kuruş diyor; Türkiye Today ise 250.000 kuruş yazıyor. İkisi de ikincil kaynak niteliğinde ve hangisinin doğru olduğunu birincil belgelerle doğrulayamadık. Bu yüzden tek bir rakamı kesin diye vermiyoruz. Tarihlerde de küçük farklar var: Pera Müzesi Said’in Kasım 1732’de yola çıkıp Mayıs 1733’te Stockholm’e vardığını, Östlund’un özeti 1733 yazında vardığını, Türkiye Today ise yalnızca 1732 tarihli bir görüşmeden söz ediyor. Bu fark, yola çıkış ile varış yıllarının karışmasından kaynaklanıyor olabilir; kesin bir hüküm vermiyoruz.

Borç nasıl kapandı? Bir savaş gemisi ve toplar

Pera Müzesi’nin aktardığına göre borç, sonraki yıllarda, İsveç’in Osmanlı Devleti’ne bir savaş gemisi ve top vermesiyle kapandı. Bu, iki devlet arasındaki ticaret anlaşması görüşmeleriyle aynı döneme denk geldi. Türkiye Today de 1737’de İsveç’e geniş ticarî imtiyazlar tanıyan bir anlaşmadan söz ediyor. Geminin adı ve teslim yılı gibi ayrıntıları güvenilir bir kaynakta bulamadık; bu nedenle yazmıyoruz.

Dolayısıyla “İsveç hâlâ borçlu” ifadesi yanıltıcıdır: Pera Müzesi’ne göre borç, elçiliklerden sonraki yıllarda kapanmıştır. Doğru cümle şudur: İsveç, Osmanlı’ya borçluydu ve borç, nakit yerine gemi ve silahla ödendi.

Portreler ne anlatıyor?

Pera Müzesi, Mustafa Ağa’nın portresini Schröder’e, Said Efendi’nin portresini ise “Schröder okuluna” ve ressamı bilinmeyen bir esere bağlıyor; paylaşımın açıklamasında ise iki eser de Schröder’e atfediliyor. Müzeye göre resimlerde elçilerin heyetini temsil eden figürler tekrar eder ve bu kompozisyonların daha küçük kopyalarını Schröder okulunun sanatçıları yapmıştır. Avrupa’daki Osmanlı imajının nasıl biçimlendiğini merak ediyorsanız, armalardaki kesik Türk başı yazımız karşıt ucu gösterir.

Bugün nerede görülür?

  • Pera Müzesi (İstanbul, Beyoğlu): Her iki portre de Suna ve İnan Kıraç Vakfı Oryantalist Resim Koleksiyonu’nda yer alıyor. Eserlerin o an sergide olup olmadığını müzenin güncel duyurularından kontrol edin; sergi düzeni değişebilir.
  • İsveç: Pera Müzesi’ne göre elçi ve heyeti, İsveç’te günümüze ulaşmış “Insenstiernska” adlı bir evde kalmıştı; paragraf Mustafa Ağa’nın elçiliğini anlatıyor. Evin konumunu ve bugünkü durumunu doğrulayamadığımız için adres vermiyoruz.

Daha geniş çerçeve

XII. Karl’ın Bender günleri, iki ülke arasında dilden denizciliğe uzanan başka izler de bıraktı. Bu konuda İsveç fırkateynleri ve Demirbaş Şarl ile İsveççenin Türkçeden geldiği iddiası yazılarına bakabilirsiniz. Osmanlı’nın Avrupa ile diplomatik ilişkilerinin başka bir örneği için Lehistan sefiri hikâyesi, imparatorluğun coğrafi sınırlarını görmek için hüküm sürdüğü topraklar ve Avrupa yolculuğunun bir başka kilometre taşı için Sultan Abdülaziz’in 1867 seyahati okunabilir.

Özetle

İsveç’in Osmanlı’ya borcu gerçekti, ancak sanıldığı gibi sürmedi: XII. Karl’ın Bender yıllarından kalan borç için 1727’de Kozbekçi Mustafa Ağa, 1732–1733’te Mehmed Said Efendi Stockholm’e gitti, ikisi de parayı alamadan döndü; borç sonradan bir savaş gemisi ve toplarla kapandı. Tutar (25 bin mi 250 bin kuruş mu) ve gemiye dair ayrıntılar kaynaklarda net değil, bu yüzden kesin rakam vermiyoruz.