Sosyal medyada dolaşan anlatım kısa ve çarpıcı: Birinci Dünya Savaşı sonunda İngilizlere esir düşen Osmanlı askerleri Mısır’daki Seydibeşir Kampı’nda “temizlik” bahanesiyle krizol dolu havuzlara sokuldu ve 15 bin kişi kör edildi. Ortada gerçek bir esir kampı, gerçek bir göz felaketi ve gerçek bir meclis önergesi var. Ancak “kasten, kimyasal havuzla, 15 bin kişi” hükmü, kaynaklara bakıldığında sağlam bir zemine oturmuyor. Bu yazıda neyin belgeli, neyin tartışmalı olduğunu ayırıyoruz.
Seydibeşir neresi, kamp gerçek mi?
Seydibeşir, kaynaklarda Sidi Bishr olarak geçen, İskenderiye çevresindeki esir kampıdır. Mısır, savaş boyunca İngiliz denetimindeydi ve Filistin cephesinde yakalanan Osmanlı askerleri burada ve Mısır’daki diğer kamplarda tutuldu. İskenderiye Başkonsolosluğu’nun sayfasına göre Sidi Bishr İngiliz esir kampında hayatını kaybeden 513 Türk askerinin kalıntıları İskenderiye’deki Türk şehitliğinde yatıyor. Yani kamp ve oradaki ölümler bir efsane değil, belgelenmiş bir tarih.
Kampın koşulları ise dönemine ve kaynağına göre farklı anlatılıyor. Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC) delegelerinin 1916 sonu–1917 başında Mısır kamplarını gezip hazırladığı Turkish Prisoners in Egypt raporu Aralık 1916–Ocak 1917 ziyaretlerini anlatıyor; yani savaşın sonundaki ve mütareke sonrasındaki dönemi kapsamıyor. Bu yüzden 1918–1919 koşulları hakkında tek başına bir şey söylemez. Esirlerin hatıraları ise sağlık sorunlarından ve beslenme yetersizliğinden söz ediyor; koşullar muhtemelen kampa ve döneme göre değişiyordu.
15 bin rakamı nereden geliyor?
Rakamın en eski izi, 1921’de Büyük Millet Meclisi’ne verilen bir önergeye uzanıyor. Edirne mebuslarından Mehmed Şeref ve Faik’in önergesinde Mısır’da esirlerin ilaçlı banyolara sokularak kör edildiği ve sayının 15 bini bulduğu ileri sürülüyor; sorumluların cezalandırılması isteniyor. Bu, olayın yaşandığına dair güçlü bir iddia belgesi. Fakat bir meclis konuşması, rakamın kendisini kanıtlamaz: Konuşmada anılan resmî vesikaların bugün nerede olduğu ve sayının nasıl hesaplandığı ortaya konabilmiş değil.
Anlatıyı besleyen bir başka kaynak, esirlerin hatıraları. Doğrulama sitesi Malumatfuruş, iddianın izini kampta dezenfeksiyon havuzlarına gereğinden fazla krizol konduğunu anlatan anlatılara kadar sürüyor; aynı yazı, kasıtlı kör etmenin desteklenmediğini ve pek çok esirin trahom ve konjonktivit gibi göz hastalıklarıyla görme kaybı yaşadığını aktarıyor.
Tıbbi ve akademik tablo: trahom, beslenme, ihmal
Mütareke döneminde İngilizlerin elindeki Türk esirlerinin yurda dönüşünü inceleyen akademik çalışmalar, dönen esirler arasında göz hastalıklarının, özellikle trahomun yaygın olduğunu aktarır. Dönemin yazışmalarında görme kaybı yaşayan esirler kafile kafile onlarla yüzler düzeyinde anılıyor. Bunlar ciddi ve acı verici rakamlar, ama aktarılan belgelerde “15 bin” ile aynı büyüklükte bir rakam görünmüyor.
Tarihçi Yücel Yanıkdağ’ın Osmanlı savaş esirlerinin tıbbı üzerine çalışması (Healing the Nation), aktarıldığı kadarıyla körlüğü kasıtlı bir eylem değil, yetersiz beslenme ve hatalı tedavi gibi nedenlerle açıklıyor. Ayrıca 2009’da TBMM’de bir milletvekilinin soru önergesine verilen yanıtta, yapılan incelemede kasıtlı bir kör etme olayının gerçekleşmediği belirtiliyor. Bu da konuyu kapatmıyor: Bazı yazarlar bu yanıtı yetersiz buluyor. Dürüst özet şu: göz kaybı gerçek ve çok sayıda; “kimyasal havuzla kasıtlı toplu kör etme” ise birincil belgeyle desteklenmiş değil.
Krizol (krezol), fenol türevi, dezenfeksiyonda kullanılan bir maddedir ve yüksek yoğunlukta cilde ve göze zarar verebilir. Dönemin dezenfeksiyon uygulamalarının zarar vermiş olma ihtimali tartışılabilir; ama bunun tek açıklama olduğunu gösteren bir belge ortaya konmuş değil.
“Filistinliler yaptı” yorumu neden yanlış?
Gönderinin altındaki yorumlarda, olayın Filistin halkıyla ilişkilendirildiği görülüyor. Oysa incelediğimiz hiçbir kaynak böyle bir sorumluluk atfetmiyor. Anlatı İngiliz askerî idaresindeki esir kampına dair; Filistinlileri suçlayan versiyonun ise dayanağı bulunmuyor (Malumatfuruş da bu yönde kaynak olmadığını belirtiyor). Bir tarihsel acıyı bugünün tartışmalarına bağlamak, olayın kendisini doğrulamak yerine bulandırır.
Esaret neden bu kadar uzadı?
Mondros Mütarekesi Ekim 1918’de imzalandı, ancak esirlerin dönüşü savaşın bitmesiyle hemen gerçekleşmedi. Mütareke dönemini inceleyen çalışmalar, iadenin aylar boyunca, kafileler halinde ve sorunlarla sürdüğünü anlatır. Bu gecikme, esirlerin hem yıpranmasına hem de hikâyelerin kulaktan kulağa büyümesine zemin hazırladı. Benzer bir tablo Kıbrıs ve Man Adası gibi başka esir mekânlarında da karşımıza çıkıyor.
Bu tür anlatılar nasıl okunmalı?
Savaş esirliği gibi acı konularda iki hata sık yapılır: Yaşananı küçümsemek ya da ispatlanamayan bir ayrıntıyı kesin gerçek gibi sunmak. İkisi de mağdurlara haksızlıktır. Sağlam bir değerlendirme için üç soruya bakmak yeterli: Rakamın birincil belgesi var mı? Aynı olay bağımsız kaynaklarda, farklı taraflardan teyit ediliyor mu? Alternatif açıklamalar (hastalık, kıtlık, savaş koşulları) ciddiyetle tartışılmış mı? Seydibeşir örneğinde ilk iki soruya verilen cevap zayıf, üçüncüsü ise ulaşabildiğimiz değerlendirmelerde ciddiyetle tartışılıyor. Esirlerin çektiği acıyı anmak için, abartılı bir rakama tutunmaya gerek yok.
Bugün nerede görülür, nerede okunur?
Seydibeşir bugün İskenderiye’nin bir semti; kampın kendisi gezilecek bir yer olarak değil, daha çok tarih okuması olarak ele alınabilir. Kamp ölülerinin yattığı Türk şehitliği ise İskenderiye Başkonsolosluğu’nun sayfasında anılıyor. Mısır seyahati planlayanlar için İskenderiye ve Kahire rotaları, ülkenin Osmanlı döneminden kalan izlerini görmenin daha pratik yolu. Esirlik konusunu derinlemesine okumak isteyenler, Kızılhaç arşivindeki Sidi Bishr kamp sayfasına ve Türkiye’deki akademik makalelere başvurabilir.
- Benzer bir esir hikâyesi için: Kıbrıs’taki Türk esirleri ve Mağusa kampı
- Savaş esirlerinin yurtdışındaki mezarları: Man Adası’ndaki 7 Türk mezarı
- Esirleri kurtaran bir hikâye: Yarbay Tsumura ve Heimei-maru olayı
- Viral tarih iddiaları için: Osmanlı gerçekten herkesten önce mi yaptı?
- Mısır rotası için: Mısır gezilecek yerler ve Mısır güvenli mi?
Özetle
Seydibeşir esir kampı, oradaki ölümler ve esirler arasında yaygın körlük gerçek ve belgeli; buna karşılık “krizol havuzuyla kasıtlı olarak 15 bin kişinin kör edilmesi” iddiası, 1921 meclis önergesinden öteye geçen birincil belgeyle desteklenmiyor, aktarılan akademik yorumlar ve resmî yanıt ise körlüğü kasıtlı bir eylemle değil, trahom, kötü beslenme ve hatalı tedaviyle ilişkilendiriyor; “Filistinliler yaptı” yorumunun ise hiçbir dayanağı yok.



