Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar akademik ve üniversite kaynaklarıyla karşılaştırılmıştır.

Ankara’nın güneyinde, Tuz Gölü’nün çevresindeki köylerde yaşayan Nogaylar, dillerini ve geleneklerini yaşatmaya çalışıyor. Bir sosyal medya paylaşımında “Biz Tatarız” denilerek tanıtılan bir Nogay köyü yaşamı, aslında çok daha geniş bir hikâyenin kapısını aralıyor: Altın Orda’nın dağılmasından sonra bozkırda ordu kuran bir topluluğun torunları, Anadolu’da küçük köyler kurdu. Üstelik Nogaylar ile Tatarlar çoğu zaman birbirine karıştırılsa da akademik kaynaklar Nogayları ayrı bir halk olarak ele alır; bu iki topluluk benzer dönemlerde göç etmiş, ama aynı şey değildir.

Nogay adı nereden geliyor?

Hacettepe Üniversitesi’nin “Türkiye Nogayları” sayfasına göre ad, Cengiz Han’ın dördüncü kuşak torunu Nogay Han’dan geliyor. 13. yüzyılda Altın Orda’da yaklaşık kırk yıl fiilen hükümdar gibi davranan Nogay, annesinin cariye olması yüzünden tahta çıkamamış, ancak “han” unvanıyla anılmış. 1299’da savaşta öldürüldükten sonra ona bağlı beylere Nogay denmeye başlanmış; Altın Orda dağılınca bu gruplar Nogay Ordası adı altında birleşmiş.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Nogaylar maddesi ise adın Altın Orda emiri Nogay’dan geldiğini aktarırken bu bağın kesin olarak kanıtlanmadığını da belirtiyor. Aynı kaynağa göre Nogay dili Kıpçak grubuna girer ve Mangıt boyu Nogay halkını oluşturan boylardan biridir.

Bozkırdan Anadolu’ya: göç nasıl başladı?

Hacettepe’nin sayfasına göre Nogaylar önce Volga ile Ural Dağları arasındaki bozkırda baskın güçtü. Sonraki yüzyıllarda Rus yayılması bölgenin dengesini değiştirdi ve baskı Anadolu’ya göçün zeminini hazırladı.

Hacettepe’nin sayfası, Anadolu’ya göçün 18. yüzyıldan itibaren Rus baskısıyla başladığını ve 19. yüzyılda sürdüğünü anlatıyor. 1853-1856 Kırım Savaşı’ndan sonra göç hızlandı. Göçmenler önce İstanbul ve Karadeniz limanlarına geldi; Adana, Bursa ve Eskişehir gibi yerler göç merkezleri arasında anılıyor. Osmanlı yetkilileri ilk dönemde onları otuz haneyi geçmeyen köylere yerleştirdi. Sayfaya göre sözlü olarak vaat edilen öküz ve buğday desteği kötü ekonomik koşullar yüzünden gerçekleşmedi; yerel halkla uyum sorunu yaşayanlar da çoğu zaman zaten Nogay yaşayan köylere gitti.

Benzer bir iskân hikâyesini, Balkanlar’dan gelen göçmenlerle ilgili Abbashalimpaşa köyü yazısında da okuyabilirsiniz.

Bugün nerede yaşıyorlar?

Hacettepe’nin derlemesine göre Nogaylar bugün Konya, Ankara, Eskişehir, Afyon, Adana ve Tuz Gölü çevresinde yaşıyor. Sayfada ayrıntılı olarak ele alınan bazı köyler şöyle:

  • Ankara, Şereflikoçhisar: Akin (1860’larda Kafkasya’dan gelen üç Nogay ailesince kurulmuş), Şekerköy (1861) ve Doğankaya (eski adı Qarapqur, 1860).
  • Konya, Kulu: Kırkkuyu, Boğazören (eski adı Köstengil), Ağılbaşı ve Seyitahmetli.
  • Adana, Ceyhan: Büyükmangıt, Küçükmangıt ve Tokdamış.
  • Gaziantep, Nurdağı: 1850’de Kuban veya Kırım’dan gelenlerin kurduğu, 1960’a kadar Muhacirîn-i Atîk adını taşıyan köy.

Sayfadaki rakamlara göre bu köylerin birçoğunun nüfusu birkaç yüz kişi civarında (Büyükmangıt ve Tokdamış gibi istisnalar var); Seyitahmetli’nde yalnızca 24 kişi kayıtlı, Nurdağı’ndaki köyde ise bugün yalnızca on kadar Nogay ailesi bulunduğu belirtiliyor.

Sosyal medyada karışan iki şey: Nogay mı, Tatar mı?

Paylaşımlarda “Nogay” ile “Tatar” sözcüklerinin birbirinin yerine kullanıldığı sık görülüyor. Bunun bir kısmı tarihî gerçeklikten geliyor: Altın Orda mirasından doğan komşu topluluklar, Rus yayılması karşısında benzer dönemlerde Osmanlı topraklarına geldi ve Anadolu’da bazen yan yana yerleşti. Yine de Nogaylar kaynaklarda ayrı bir halk olarak, Nogayca ise Kıpçak grubuna ait bir dil olarak ele alınır. Kişilerin kendilerini nasıl tanımladığı ise kendi tercihleridir; bu yazı kimsenin kimliğine itiraz etmiyor, yalnızca tarihsel çerçeveyi veriyor.

Daha geniş çerçevede Türk kökenli toplulukların bugünkü siyasi konumunu merak ediyorsanız Bağımsız Olmayan Türk Kökenli Uluslar yazısı, Tatar diasporasının farklı bir ucu için Finlandiya Tatarları yazısı iyi birer tamamlayıcı.

Sabantuy, yağmur duası ve ortak hafıza

Hacettepe’nin sayfasına göre Türkiye’deki Nogaylar dillerini ve kültürlerini korumak için çeşitli vakıflar kurmuş; her yıl Sabantuy şenliğini kutluyor ve farklı köylerde bir araya gelerek yağmur duası geleneğini sürdürüyor. Mutfak da bu hafızanın parçası; sosyal medyadaki videolarda hamur işleri ve sütlü, tuzlu çay öne çıkıyor. Ancak bu yazıda tarif ya da sağlık iddiası yer almıyor: bir yiyecek ya da içeceğin “şifalı” olduğu yönündeki söylemler bu yazının dayandığı akademik kaynaklarda bulunmuyor ve doğrulanamadı.

Bugün nerede görülür?

Nogay köyleri turistik tesis değil, yaşayan köyler; bu yüzden gezmeye çıkarken saygılı davranmak, fotoğraf için izin istemek ve mümkünse muhtarlık ya da köy derneği aracılığıyla iletişim kurmak en doğrusu. Rota olarak şunları düşünebilirsiniz:

  • Tuz Gölü çevresi: Şereflikoçhisar ve Kulu, Hacettepe sayfasında Nogay köylerinin sıralandığı ilçeler arasında. Göl ve çevresi başlı başına bir bozkır manzarası sunuyor.
  • Köy etkinlikleri: Sabantuy ve yağmur duası gibi buluşmalar köylerde yapılıyor; tarihler değişebilir, güncel duyuruları takip edin.
  • Ankara merkezli kısa rotalar: Şehirden çıkıp günübirlik gezi planlıyorsanız Ankara’ya yakın gezilecek yerler yazısı farklı yönlerde fikir verir.
  • Bozkırın öbür ucu: Türk dünyasının tarihî merkezlerine ilgi duyuyorsanız Kazakistan’a Vizesiz: Hoca Ahmed Yesevi Türbesi ve Türkistan yazısına göz atabilirsiniz.

Köylerin adları zaman içinde değişti; Doğankaya’nın eski adı Qarapqur, Boğazören’in eski adı Köstengil. Bu yüzden haritada arama yaparken hem eski hem yeni adları denemek gerekebilir. Sosyal medyada geçen köy adlarının yazımı ve konumu da farklılık gösterebilir; bir köye gitmeden önce resmî kayıtlardan teyit etmek iyi olur.

Göçün hikâyesi neden önemli?

Nogayların öyküsü, Anadolu’nun nüfus mozaiğinin ne kadar katmanlı olduğunu gösteriyor. Boşnaklardan Kırım göçmenlerine, Nogaylardan Balkan Türklerine kadar her topluluk bu topraklara kendi dilini, törenlerini ve hafızasını getirdi. Daha yakın dönemli bir sığınma öyküsü için Türkiye’deki Boşnaklar yazısı okunabilir. Nogay köylerinin küçük kalması ise dilin ve geleneklerin gelecekte nasıl yaşayacağı sorusunu gündeme getiriyor; bunu çoğu zaman vakıfların ve gönüllülerin emeği belirliyor.

Özetle

Nogaylar, adını (kesin kanıtlanmamış olsa da) 1299’da ölen Nogay Han’dan aldığı aktarılan, Altın Orda mirasından doğmuş bir Kıpçak halkıdır; 18. yüzyıldan itibaren, özellikle Kırım Savaşı sonrasında Anadolu’ya göç edip Ankara, Konya, Eskişehir, Adana ve Tuz Gölü çevresinde küçük köyler kurmuşlardır; Tatarlarla sık karıştırılsa da ayrı bir topluluktur. Bugün Sabantuy ve yağmur duası gibi gelenekleriyle kimliklerini yaşatıyorlar; köy yaşamını anlatan paylaşımlardaki tarif ve sağlık iddiaları ise tarihî kaynaklarla desteklenmiyor.