Sosyal medyada dolaşan kısa bir video, 2014 yapımı Son Umut (The Water Diviner) filmindeki bir sahneyi “Türk milletinin karakteri tek cümlede” diye özetliyor: Çanakkale’de üç oğlunu yitiren Avustralyalı bir baba, İstanbul’a gelir; Türk subayı Binbaşı Hasan ona yardım eder, İngiliz subayın “düşmana neden yardım ediyorsun?” sorusuna da “çünkü çocuklarını aramaya gelen tek baba o” diye karşılık verir. Videonun devamında sahnenin “kurgu da olsa ruhunun gerçek” olduğu, Atatürk’ün “onlar artık bizim de evlatlarımızdır” anlayışının filme yansıdığı söyleniyor. Peki bunların ne kadarı belgelenebiliyor?
Film neyi anlatıyor, kim yazdı?
Filmin başrolünde ve yönetmen koltuğunda Russell Crowe var; senaryo Andrew Knight ile Andrew Anastasios imzalı. Kahraman Joshua Connor, savaş sonrası Türkiye’de, kayıp ya da ölü olduğu bildirilen üç oğlunu arayan Avustralyalı bir çiftçi. Yani merkezdeki hikâye bir kurmaca. Avustralyalı tarihçi Peter Stanley, Honest History sitesindeki eleştirisinde filmin gerçek temelini tek bir cümlede topluyor: savaştan sonra Gelibolu’da ölen oğlunu arayan, adı bilinmeyen bir Avustralyalı baba fikri; geri kalanı ona göre büyük ölçüde uydurma.
Monash Üniversitesi’nden Bruce Scates ve Rebecca Wheatley ise Victoria eyaletinden gerçek bir çiftçinin, savaşın bitiminden sonraki 18 ay içinde Gelibolu Yarımadası’na gittiğini arşiv belgeleriyle saptadıklarını söylüyor. Aynı araştırmacılar filmin tarihe “birçok özgürlük” tanıdığını da vurguluyor: mezarlıklar 1920’lerde epey ilerleyene dek tamamlanmamıştı, yas ziyaretleri o dönemde yasaktı ve yolculuk yaklaşık bir yıllık maaşa mal olurdu.
Binbaşı Hasan gerçek bir kişi mi?
Stanley’ye göre Binbaşı Hasan karakteri, Charles Bean’in Türk bilgi kaynağı olan Zeki Bey’den esinleniyor. Bu isim gerçek: Avustralya Savaş Anıtı (AWM) kayıtlarına göre Binbaşı Zeki Bey, Osmanlı Genelkurmayı tarafından 1919’da Gelibolu’ya giden Avustralya Tarih Heyeti’ne, kampanyayı Türk tarafından anlatmak üzere ödünç verilmiş bir subaydı; Anzak işgali sırasında Gelibolu’da bulunmuş ve ilk elden bilgi verebiliyordu. AWM’deki bir fotoğraf, Zeki Bey’i 1919 Şubat–Mart aylarında Hill 60’ta heyet üyeleri Bean, Hubert Wilkins, ressam George Lambert ve Herbert Buchanan ile öğle yemeğinde gösteriyor; Lambert de 28 Şubat 1919 tarihli bir Zeki Bey portresi çizmiş.
Demek ki “savaştan sonra Türk ve Avustralyalı subayların Gelibolu’da birlikte çalıştığı” fikri belgeli. Ama filmdeki gibi Hasan’ın İngiliz subaya meydan okuduğu sahne, bu belgelerde karşılığı bulunan bir olay değil; bir senaryo ürünü. Videonun “mezarları tespit etmek için yan yana çalıştılar” cümlesi de fazla genelleyici: AWM kayıtları bir fotoğraf ve portre üzerinden heyetin Türk subayıyla çalıştığını gösteriyor, mezar tespitinin ayrıntılarını değil. Yine Stanley, filmdeki Yarbay Hughes’un gerçek bir Avustralyalı savaş mezarları temsilcisine dayandığını belirtiyor.
Bu ayrım önemli, çünkü kısa videolar çoğu zaman sinema sahnesini tarihî olayla aynı cümlede birleştiriyor. Oysa bir filmin “ruhunun gerçek” olması, her sahnenin yaşandığı anlamına gelmiyor. Tarihçiler için ölçüt, belgede ne yazdığı; izleyici için ölçüt ise sahnenin hangi duyguyu uyandırdığı. İkisini ayrı tutmak, hem filme hem de tarihe saygının gereği.
Filmin tarihsel hataları
Tarih meraklıları için sinemanın pek çok “gerçek dışı” ayrıntısı listelenmiş durumda. Stanley’nin saydıklarından bazıları:
- Açılış sahnesi, Osmanlı birliklerinin 20 Aralık 1915 sabahı, tahliyeden hemen sonra Anzak hattına saldırdığını gösteriyor; eleştirmene göre hava durumu (sıcak, güneşli) yanlış ve Türkler önce devriye gönderdi.
- Filmdeki “Lone Pine’da 7.000 kişi öldü” rakamı, eleştirmene göre iki taraftaki toplam kayıp (ölü ve yaralı) sayısı.
- Rütbe ve birlik ayrıntıları (4. Hafif Süvari, Lancashire Fusiliers) kayıtlarla örtüşmüyor.
- Yunanlıların “haydut” olarak gösterilmesi ve Ermeni Soykırımı’na hiç değinilmemesi de eleştiri konusu; The Conversation’daki bir değerlendirme, başka yorumcuların filmi tam da bu eksiklik nedeniyle eleştirdiğini aktarıyor.
Bu liste, filmi sevmeye engel değil; ama bir sahneyi “tarihin kendisi” diye aktarmanın da önünde durur.
“Onlar artık bizim de evlatlarımızdır” sözü
Videonun ve yorumların en çok dayandığı nokta, Atatürk’e atfedilen 1934 tarihli “Johnnies ve Mehmets” sözü. AWM ansiklopedisi, Anzaklara yönelik bu dokunaklı tribütün Atatürk’e 1934 tarihli olarak “sıklıkla atfedildiğini” yazıyor; metin Canberra’daki Atatürk Anıtı’nda yer alıyor. Mark McKenna (Sydney Üniversitesi) ve Stuart Ward ise The Monthly için yazdıkları denemede (Sydney Üniversitesi sitesinde 2016’da yeniden yayımlandı), sözü Atatürk’e açıkça bağlayan güvenilir bir kaynak bulunamadığını, ifadenin “neredeyse kesinlikle” 1978’de Brisbane’de uydurulmuş, sonradan ortaya çıkmış bir ürün gibi göründüğünü yazıyor. Aynı yazıya göre Gelibolu gazisi Alan J. Campbell, Brisbane’deki Gelibolu gazileri anma çeşmesinin plaketine bu sözleri kendi eklemeleriyle yazdırmış; Türk Tarih Kurumu’nun kendisine gönderdiği, eski İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’nın bir gazete röportajı ise Atatürk’ün 1930’lardaki duygularına yalnızca belirsiz biçimde değiniyor ve sözü doğrulamıyor.
Bunun anlamı Atatürk’ün Anzaklara karşı saygılı olmadığı değil; yalnızca bilinen metnin onun 1934’teki sözleri olduğunun belgelenemediği. Benzer biçimde başka bir “Atatürk sözü” efsanesi için Kraków 1933 kadehi yazımıza ve Atatürk hakkında dolaşan sözleri ele aldığımız yazıya bakabilirsiniz.
Paylaşımın altındaki yorumlarda okurlar bu sözü ya bütünüyle kabul ediyor ya da filmin kurgusuna itiraz ediyor. Doğrulanabilir zemin ise daha mütevazı: 1919’da bir Türk subayının, Avustralyalı tarih heyetine Gelibolu’da bilgi vermek üzere görevlendirilmiş olması. Sözün kökeni tartışmalı olsa da bu somut iş birliği, anlatılmaya değer gerçek bir ayrıntı.
Bugün nerede görülür?
Filmi izleyip Gelibolu Yarımadası’nı gezmek isteyenler için bölge, Çanakkale’den günübirlik ya da konaklamalı planlanabilir. Anzak Koyu, Lone Pine Mezarlığı ve Çanakkale Şehitleri Anıtı klasik duraklar; Lone Pine, Avustralya anmalarında özel bir yere sahip. Ziyaret saatleri ve kısıtlamalar değişebileceği için resmî kurumların güncel duyurularına bakmak gerekir; anma günlerinde alana erişim ayrıca düzenlenebilir.
Savaşın yalnızca Türk ve Anzak boyutunu değil, çok uluslu yönünü de görmek için Morto Koyu Fransız Mezarlığı ve Gelibolu Yahudi Mezarlığı yazılarımız iyi birer tamamlayıcı. Rota için Çanakkale gezi rehberimiz da yardımcı olur. Savaşın öbür yüzü olan esirlik ve uzak topraklardaki mezarlar için ise Kıbrıs’taki Türk esirleri ve Man Adası’ndaki Türk mezarları okunabilir. Sinema tarafı için Topkapı filmi (1964) yazısı da ilginizi çekebilir.
Özetle
Son Umut’taki Binbaşı Hasan sahnesi kurmaca; ancak karakterin esinlendiği Zeki Bey ve 1919’da Avustralya Tarih Heyeti’yle Gelibolu’da çalışan Türk subayı gerçek, savaş sonrası Türk–Avustralyalı iş birliği belgeli bir olgu. Buna karşılık Atatürk’e atfedilen “evlatlarımız” sözünün 1934’teki orijinal bir metne dayandığı kanıtlanamıyor; araştırmacılar bu sözün bilinen halini 1978’de Brisbane’de yaptırılan bir plakete kadar izliyor. Film duygusal ve etkileyici olabilir, ama tarih için ayrı bir okuma gerektirir.



