“Vizesiz Avrupa geliyor, geriye sadece 6 kriter kaldı” cümlesi sosyal medyada her birkaç ayda bir yeniden dolaşıma giriyor. Okurların yorumları ise genellikle aynı yönde: yıllardır aynı haber, aynı umut. Bu yazıda siyasi tartışmaya girmeden belgelenebilir olanı topluyoruz: 72 kriter nedir, nereden geldi, “6 kriter” sayısı kaç yıldır sabit duruyor ve bugün Schengen’e gitmek isteyen biri için bunun pratik anlamı ne?
Önce bir sayı: “6 kriter” yeni değil
Paylaşımlardaki sayı yeni bir gelişme gibi sunuluyor, ancak kayıtlar başka bir şey söylüyor. Resmî AB portalı (ab.gov.tr), Komisyon’un Türkiye’nin 72 kriterin 65’ini karşıladığını teyit ettiğini ve 8 Aralık 2018 itibarıyla yerine getirilmesi gereken kriter sayısının altıya düştüğünü yazıyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da 29 Ağustos 2024’te Brüksel’deki bir toplantının ardından “66 kriteri tamamladık, geriye sadece 6 kriter kaldı” dedi. Kaynaklar arasında küçük bir sayı farkı da var: portal 65 teyitten söz ederken Fidan 66 diyor; ikisinde de kalan sayı altı. Yani sayı yıllardır farklı cümlelerle tekrarlanıyor.
Bu, sürecin hiç ilerlemediği anlamına gelmez; ama “son aşama” ifadesinin bir takvim vermediğini gösterir. Paylaşımdaki “nihai taslağın bütçe görüşmelerinin ardından TBMM’ye sunulacağı” iddiasını bağımsız bir resmî kaynaktan doğrulayamadık; bu nedenle onu kesinleşmiş bir gelişme değil, bir beklenti olarak okumak gerekir.
72 kriter nereden çıktı?
Süreç, 16 Aralık 2013’te Türkiye ile AB arasındaki Geri Kabul Anlaşması’nın imzalanmasıyla paralel olarak başlatılan Vize Serbestisi Diyaloğu’na dayanıyor. Diyalogun yol haritasında 72 ölçüt (benchmark) var ve beş tematik blokta toplanıyor:
- Belge güvenliği;
- Göç yönetimi;
- Kamu düzeni ve güvenlik;
- Temel haklar;
- Düzensiz göçmenlerin geri kabulü.
Yani liste yalnızca pasaport tasarımıyla ilgili teknik bir kontrol listesi değil; belge güvenliğinden temel haklara uzanan geniş bir paket. Bu yüzden “6 kriter” ifadesi ilk bakışta küçük görünse de, kalan başlıkların kapsamı için güncel resmî listeye bakmak gerekir.
2016: “Neredeyse” olan an
Süreç 2016’da önemli bir eşiğe geldi. Anadolu Ajansı’nın aktardığına göre Avrupa Komisyonu 4 Mayıs 2016’da, kalan şartların karşılanması halinde Türk vatandaşlarına vize muafiyeti öneren bir teklif açıkladı. O tarihte geriye kalan başlıklar şunlardı: yolsuzlukla mücadele, AB standartlarında veri koruma, Europol ile işbirliği, tüm üye devletlerle ceza hukukunda adli işbirliği ve terörle mücadele mevzuat ve uygulamalarının Avrupa standartlarına göre gözden geçirilmesi. Biyometrik pasaport konusu da ayrıca anılıyordu. Haberde, önerinin yürürlüğe girmesi için önce Avrupa Parlamentosu’nun ve üye devletlerin onayının gerektiği belirtiliyordu.
Sayılarda da fark vardı. Şubat 2018’de dönemin Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, Türkiye’ye göre 72 kriterin 67’sinin, AB’ye göre ise 65’inin karşılandığını söylemişti. Yani iki taraf, hangi kriterin tamamlandığı konusunda aynı değerlendirmede değildi.
Bu tablo, neden her açıklamanın ardından okurlarda temkinli bir ruh hâli oluştuğunu da açıklıyor. Sayılar ve takvim yıllardır birbirine yakın cümlelerle dolaşıyor, ama kaynaklarda kesin bir bitiş tarihi görünmüyor. 2018’de iki tarafın kaç kriterin tamamlandığı konusunda farklı sayılar vermesi de değerlendirmenin tek taraflı olmadığını gösteriyor.
Kalan altı kriter hangileri?
Burada dürüst olmak gerek: bugün için kalan altı kriterin güncel ve resmî bir listesini doğrulayabildiğimiz bir kaynak bulamadık. Fidan’ın açıklamasını aktaran haber de kriterleri saymıyor. Şubat 2018 tarihli bir haberde AB’nin eksik gördüğü başlıklar şöyle sıralanıyordu: tam uyumlu biyometrik pasaport, yolsuzlukla mücadele, Europol ile operasyonel işbirliği, terörle mücadele yasa ve uygulamalarının Avrupa standartlarına uyumu, kişisel verilerin korunması, suçla bağlantılı konularda işbirliği ve Geri Kabul Anlaşması’nın tüm hükümlerinin uygulanması. Bu liste eski bir döneme ait; bugünkü durum değişmiş olabilir, bu yüzden hangilerinin açık kaldığını kesin biçimde yazmıyoruz.
Kriterler tamamlansa ne olur?
Kriterlerin tamamlanması tek başına vizeyi kaldırmaz. Aynı 2018 haberinde anlatılan usule göre Komisyon’un olumlu değerlendirmesinin ardından Avrupa Parlamentosu Sivil Özgürlükler, Adalet ve İçişleri Komitesi ve Genel Kurul görüşmesi, ayrıca AB Konseyi kararı gerekiyor; sonra metin AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanıyor. O haberde olası kapsam, her 6 ayda 90 güne kadar kısa süreli kalış olarak tarif edilmişti; Schengen üyesi olmayan İngiltere ve İrlanda için ise vize uygulaması sürecekti.
Türkiye tarafındaki Meclis adımı, kalan mevzuat değişiklikleri için gündeme gelebilecek bir iç hukuk basamağı. Çıkacak metnin içeriği bilinmeden bunun sonucu hakkında konuşmak spekülasyon olur ve biz bunu yapmıyoruz.
Bugün gezgin için pratik anlamı
Resmî AB portalı, diyalog tamamlandığında biyometrik pasaportlu Türk vatandaşlarının kısa süreli seyahat edebileceğini yazıyor; yani vizesiz seyahat diyalog tamamlanmadan başlamıyor. Dolayısıyla Schengen’e kısa süreli seyahat için vize başvurusu şimdilik geçerli. Yapılacaklar sade:
- Seyahat planını “vizesiz yakında” haberine göre değil, yürürlükteki kurallara göre yapın. Schengen vizesi nedir ve nasıl alınır yazımız çerçeveyi çiziyor.
- Süreci adım adım görmek için başvuru rehberine bakın.
- Çok girişli ve uzun süreli vizeler, vize serbestisinden bağımsız bir yol: multi-entry Schengen vizesi ve cascade kuralı yazıları bu konuyu açıklıyor.
- Randevu sıkıntısı yaşıyorsanız randevu karaborsası yazısındaki uyarılara göz atın.
Vize serbestisi gerçekleşse bile 90/180 gün kuralı ve sınırda istenen belgeler gibi Schengen kuralları ortadan kalkmaz; bunları seyahat kuralları rehberimizde bulabilirsiniz. Büyük resim için Türk pasaportunun endeksteki yeri yazısı da bağlam sunuyor.
Bir de şunu akılda tutmakta fayda var: vize serbestisi, yalnızca sınırdaki bir damga meselesi değil; karşılıklı güvenin, mevzuat uyumunun ve siyasi iradenin aynı anda bir araya gelmesini gerektiren bir süreç. Bu nedenle haber akışındaki her yeni cümleyi, resmî metin ve onay adımlarıyla birlikte değerlendirmek gerekir.
Özetle
Vize serbestisi yol haritası 2013’te başlayan, 72 kriterli ve beş bloklu bir süreç; “6 kriter kaldı” sayısı ise yeni değil, 2018’den beri resmî kaynaklarda ve 2024’teki bakan açıklamasında karşımıza çıkıyor. Kriterlerin tamamlanması bile vizeyi kendiliğinden kaldırmıyor; Avrupa Parlamentosu ve Konsey onayı gerekiyor, bu nedenle bugün için Schengen vizesi zorunlu ve yakın tarihli bir kesinlik yok. Seyahat planınızı haberlere değil, yürürlükteki kurallara göre yapın.



