Bir Instagram gönderisi, Gürcistan'ın güneyinde, Türkiye sınırına yakın bir köyde yıllardır kimsenin fark etmediği bir sessizliğe dikkat çekti. Ahıska (Akhaltsikhe) yakınlarındaki Kılde Köyü'nde, taş duvarları hâlâ ayakta duran küçük bir cami var. Ama içeride mihrap dışında neredeyse hiçbir şey kalmamış; ne bir minber, ne bir halı, ne de yıllardır yükselen bir ezan. Instagram hesabı turkemia_'nın paylaştığı görüntüler ve yorumlarda anlatılanlara göre, caminin son imamı — bir takipçinin ifadesiyle kendi büyük dedesi — 1944'te trenlere bindirilip Orta Asya'ya sürülen binlerce Ahıska Türkünden biriymiş. O günden bu yana caminin içinde namaz kılınmamış. Peki bu hikâyenin arkasında gerçekte ne var, ve bugün bu bölgeyi ziyaret etmek isteyen bir gezgini neler bekliyor?

Kılde Köyü Camii Nedir, Nerede?

Kılde (Klde) Köyü Camii, Ahıska'nın yaklaşık 7 kilometre kuzeydoğusunda, Gürcistan'ın Samtshe-Cavaheti bölgesinde yer alıyor. Kültür Envanteri'nin derlediği bilgilere göre yapı 18. yüzyılda inşa edilmiş, yaklaşık 10x12 metrelik dikdörtgen planlı, özenle işlenmiş taştan bir eser. Orijinal mihrabı hâlâ görülebiliyor, ancak galeri katı ve çatı büyük ölçüde günümüze ulaşamamış; yapı bugün geçici bir örtüyle korunmaya çalışılıyor. Osmanlı döneminde bölgenin dini ve toplumsal hayatının bir parçası olan cami, 1944'teki büyük kopuşla birlikte işlevini tamamen yitirdi.

1944: Sürgünün Arkasındaki Tarih

Burada tarihi doğru yerine oturtmak önemli. Ahıska Türklerinin sürgünü, bugünkü bağımsız Gürcistan devletinin değil, dönemin Sovyetler Birliği rejiminin bir kararıydı — o tarihte Ahıska bölgesi SSCB'ye bağlı Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti sınırları içindeydi. 15 Kasım 1944 gecesi, Stalin'in doğrudan talimatıyla, Türkiye sınırına yakın yaşayan yaklaşık 115 bin Ahıska Türkü evlerinden alınıp trenlerle Orta Asya'ya sürüldü. Sovyet tarihçiliğinde bu kararın gerekçesi, Moskova'nın o dönem Türkiye'ye yönelik bir baskı politikası planlaması ve sınır boyundaki Türk nüfusunu "potansiyel tehdit" olarak görmesiydi. Yolculuk sırasında ve ardından yaşanan açlık, susuzluk ve soğuk nedeniyle 30 ila 50 bin kişinin hayatını kaybettiği tahmin ediliyor. Bu, Sovyet döneminin en ağır etnik sürgün operasyonlarından biri olarak kabul ediliyor ve bugünkü Gürcü halkı ya da Gürcistan devletiyle özdeşleştirilmemesi gereken, dönemin totaliter rejimine ait bir politikaydı.

Ahırdan Yarım Kalan Kiliseye: Caminin 80 Yılı

Sürgünün ardından köyde neredeyse hiç Ahıska Türkü kalmadığı için cami de sahipsiz kaldı. Yerel kaynaklara göre yapı uzun yıllar boyunca ahır olarak kullanıldı — bu bilgi hem Instagram gönderisinin yorumlarında hem de bölgeyle ilgili kültürel envanter kayıtlarında tekrarlanıyor. 1990'larda ilginç bir dönüşüm denemesi yaşandı: bölgedeki bir dini figür, yapıyı kilise olarak kutsayıp iç mekânı buna göre uyarlamaya başladı. Ancak yetkililer bu dönüşüme karşı çıktı ve projeyi destekleyenler girişimden vazgeçti; 1 Temmuz 2006'da köy, yeni kiliseyi başka bir yerde inşa etmeye karar verdi. Geriye, mihrabında hâlâ o döneme ait mum izleri taşıyan, yarım kalmış bir taş duvarla birlikte, ne tam bir cami ne de bir kilise olarak kalan, zamanda asılı kalmış bir yapı kaldı. Bugün hâlâ ziyaret edilebilen mekân, hem Ahıska Türklerinin kesintiye uğramış hayatının hem de bölgenin karmaşık dini mirasının sessiz bir tanığı.

Ahıska Türkleri Bugün Nerede Yaşıyor?

1944 sürgünü, Ahıska Türklerini kendi topraklarından kopararak dünyanın dört bir yanına dağıttı. Günümüzde en kalabalık topluluklar Kazakistan (150-250 bin), Azerbaycan (90-130 bin), Rusya (70-100 bin) ve Kırgızistan'da (42-55 bin) yaşıyor. Türkiye'de yaklaşık 100 bin, Özbekistan'da 15-38 bin arası Ahıska Türkü bulunuyor; Ukrayna ve ABD'de de daha küçük ama örgütlü topluluklar var. Sürgünün üzerinden 80 yılı aşkın süre geçmesine rağmen, atalarının topraklarına dönüş hâlâ çoğu Ahıska Türkü için gerçekleşmemiş bir hak. Bugünkü Gürcistan, toplu bir geri dönüş/iskân programı uygulamıyor ve şimdiye kadar yalnızca birkaç yüz kişi resmi yollarla köklerine dönebildi. Bu durum, uluslararası insan hakları gündeminde hâlâ tartışılan, çözüme kavuşmamış bir konu olmaya devam ediyor.

Ahıska Bölgesini Ziyaret Etmek İsteyenler İçin Pratik Bilgiler

Bugünkü adıyla Akhaltsikhe, Osmanlı mirasıyla iç içe geçmiş bir Gürcistan şehri ve gezginler için oldukça erişilebilir. Türk vatandaşları Gürcistan'a vizesiz girebiliyor ve kimlikle bile bir yıla kadar kalabiliyor — bu da Ahıska'yı Türkiye'den kısa bir seyahatle ulaşılabilir hale getiriyor. Şehrin en önemli durağı, 2011-2012 yıllarında Gürcistan hükümeti tarafından kapsamlı biçimde restore edilen Rabati Kalesi. 70 bin metrekarelik bu kompleks içinde bir Ortodoks kilisesi, 1752 yapımı Ahmediye Camii ve ona bitişik bir medrese aynı surlar içinde yan yana duruyor; bölgenin yüzyıllar süren dini ve kültürel çok renkliliğinin somut bir örneği. Akhaltsikhe, Posof-Vale sınır kapısı üzerinden Türkiye'nin Ardahan iline kara yoluyla bağlı; Tiflis'e de yaklaşık 3 saatlik bir mesafede. Kılde Köyü'ndeki cami resmi bir turistik nokta olarak işaretlenmemiş durumda, bu yüzden ziyaret etmek isteyenlerin yerel bir rehber ya da köy sakinleriyle iletişime geçmesi, saygılı ve bilgili bir ziyaret için en doğru yol. Bölgeye gidenler, Rabati Kalesi'nin yanı sıra Sapara Manastırı ve Vardzia mağara şehri gibi yakın çevredeki tarihi duraklarla gezilerini genişletebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kılde Köyü Camii bugün ziyaret edilebiliyor mu?
Evet, yapı hâlâ ayakta ve dışarıdan/köy sakinlerinin izniyle içeriden ziyaret edilebiliyor; ancak resmi bir müze ya da turistik tesis statüsünde değil, bu yüzden yerel bir rehberle gitmek en doğrusu.

Ahıska Türklerinin sürgününden Gürcistan devleti mi sorumlu?
Hayır. Sürgün, 15 Kasım 1944'te Stalin liderliğindeki Sovyetler Birliği rejimi tarafından, o dönem SSCB'ye bağlı olan Gürcistan SSC topraklarında uygulanan bir devlet politikasıydı. Tarihçiler bunu bugünkü bağımsız Gürcistan devletine değil, dönemin totaliter Sovyet yönetimine mal ediyor.

Türkiye'den Ahıska bölgesine nasıl gidilir?
Ardahan üzerinden Posof-Vale sınır kapısını geçerek kara yoluyla ulaşılabiliyor. Türk vatandaşları Gürcistan'a vize almadan, kimlik veya pasaportla bir yıla kadar kalabiliyor.

Not: Bu yazıdaki tarihi bilgiler Wikipedia, Kültür Envanteri (kulturenvanteri.com) gibi kaynaklardan ve turkemia_ Instagram hesabındaki gönderi/yorumlardan derlenmiştir. Sürgüne dair rakamlar (ölü sayısı, diaspora nüfusu) kaynaklara göre değişebilen tahminlerdir; yazı, tarihi olayları bugünkü Gürcistan devleti veya Gürcü halkıyla özdeşleştirmeyen, dengeli bir dille ele almayı amaçlamıştır.