Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar, nükleer sektör kuruluşlarının ve resmî kaynakların verileriyle karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan bir videoda Mersin kıyısındaki Akkuyu Nükleer Santrali için “dünyanın en büyük nükleer santrali yükseliyor” deniyor. Aynı videoda kapasite “1800 MW” olarak veriliyor. İki cümle birbirini tutmuyor: Santral ya en büyük değil ya da kapasite rakamı yanlış. Gerçekte ikisi de yanlış. Videonun sahibi de yorumlarında “en büyüğü” ifadesinin hatalı olduğunu kabul ediyor.

Akkuyu nerede, ne kadar büyük?

Akkuyu, Doğu Akdeniz kıyısında, Mersin ilinde yer alıyor. Dünya Nükleer Birliği’nin (WNA) Türkiye profiline göre proje dört adet VVER-1200 tipi reaktörden oluşuyor ve her ünite 1200 MWe gücünde. Yani toplam kapasite 1800 değil, yaklaşık 4.800 MWe. Yorumlarda da birçok okur bu hataya dikkat çekmiş.

Peki 4.800 MW ne anlama geliyor? ABD Enerji Bilgi İdaresi’nin (EIA) 2017 tarihli, IAEA verilerine dayanan karşılaştırmasında Japonya’daki Kashiwazaki-Kariwa santrali 7.965 MW ile listenin başındaydı; Kanada’daki Bruce santrali ise 6.274 MW ile onu izliyordu. Sektör yayınları Ukrayna’daki Zaporijya santralini de yaklaşık 5.700 MW net kapasiteyle Avrupa’nın en büyüğü olarak veriyor. Akkuyu’nun tamamlanmış hâli bu rakamların altında kalıyor. Dolayısıyla “dünyanın en büyüğü” iddiası doğru değil; “dünyanın büyük nükleer santrallerinden biri” demek daha isabetli. Sıralamalar net, brüt ya da anma gücüne göre değiştiği için kesin bir sıra numarası vermek de doğru olmaz.

“Yap-Sahip Ol-İşlet” modeli ne demek?

Santral, Türkiye ile Rusya arasında Mayıs 2010’da imzalanan hükümetlerarası anlaşmaya dayanıyor. WNA’ya göre anlaşma Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Temmuz 2010’da, Rusya’da Kasım 2010’da onaylandı. Model, Rus devlet şirketi Rosatom’un santrali kendi kaynaklarıyla inşa etmesi, mülkiyetini elinde tutması ve işletmesi üzerine kurulu; sökümü de kapsıyor. Türk devleti inşaatı finanse etmiyor, karşılığında elektrik alım garantisi veriyor.

  • Alım garantisi: WNA’ya göre ilk iki ünitenin üretiminin %70’i, son iki ünitenin %30’u, her ünitenin ticari işletmesinden itibaren 15 yıl boyunca kilovatsaat başına 12,35 sent fiyatla alınıyor. Bu, toplam üretimin kabaca yarısına denk geliyor; kalanı serbest piyasada satılıyor.
  • 15 yıl sonrası: WNA, proje şirketinin sonrasında kârın %20’sini Türk devletine ödeyeceğini aktarıyor.
  • Ortaklık payı: Rosatom bağlantılı şirketlerin payın en az %51’ini elinde tutması öngörülüyor. WNA, 2015 itibarıyla payın Rosatom bağlantılı kuruluşlar arasında dağıldığını yazıyor. 2017’de üç Türk şirketinden oluşan bir ortaklık öngörülmüştü; ancak Şubat 2018’de Enerji Bakanlığı bu şirketlerin Rosatom ile ticari anlaşmaya varamayıp projeden çekildiğini açıkladı.

Yorumlarda dolaşan iddialar ne durumda?

Paylaşımın altında “pay %99,8’e çıktı”, “arazi Rusya’ya devredildi” ve “200 milyar dolar” gibi iddialar da var. Bunları baktığımız güvenilir kaynaklarda doğrulayamadık. WNA profilinde sermaye payı verileri 2015’te kalıyor ve güncel dağılım belirtilmiyor. Arazi konusunda ise yalnızca devlet şirketi EÜAŞ’ın sahayı proje şirketine devrettiği yazıyor; bunun mülkiyet anlamına gelip gelmediği bu kaynaklarda tartışılmıyor. Yatırım maliyetine gelince, WNA, Rosatom’un 2012 ortasında toplam maliyetin 25 milyar dolara çıkabileceğini söylediğini aktarıyor; Rosatom Genel Müdürü Likhaçov’un Haziran 2024’te 24-25 milyar dolar dediği bildirildi. Yani 200 milyar gibi bir rakamın dayanağı yok. Bu konularda kesin hüküm yerine resmî belgelere (Resmî Gazete’deki anlaşma metni, Enerji Bakanlığı açıklamaları) bakmak gerekiyor.

Türkiye neden nükleer santral istiyor?

Türkiye’nin nükleer macerası yeni değil. WNA’ya göre 1956’da bir Atom Enerjisi Komisyonu kuruldu, 1970’te 300 MWe’lik bir santral için fizibilite çalışması yapıldı, Akkuyu sahası 1976’da lisanslandı. Ancak Akkuyu’da inşaatın başlaması için 2018’i beklemek gerekti. Dünya Nükleer Haberleri’ne göre dört ünitenin Türkiye’nin elektrik ihtiyacının yaklaşık %10’unu karşılaması bekleniyor. Nükleer enerji ve bu projenin koşulları kamuoyunda farklı görüşlerle tartışılıyor; bu yazı bir tarafı savunmuyor.

Ne zaman elektrik üretecek?

İnşaat 2018’de başladı: 1. ünite 2018, 2. ünite 2020, 3. ünite 2021, 4. ünite 2022 yılında. Kasım 2026 tarihli WNA profiline göre Haziran 2026’da ilk üniteye 163 adet sahte (dummy) yakıt demeti yüklendi ve soğuk hidrolik testler başladı; Rosatom Ekim 2026’da testlerin tamamlandığını duyurdu. Henüz işletmede olan bir kapasite yok. Dünya Nükleer Haberleri’ne göre hedef dört ünitenin 2028 sonuna kadar çalışması; ancak WNA’ya göre Rosatom Nisan 2024’te ilk üniteyi 2025’te devreye almayı hedefliyordu ve bu tarih geçti. Bu tür takvimlerin kesin olmadığını akılda tutmak gerekir.

Sinop’ta ikinci santral hikâyesi

Yorumlarda Sinop’taki ikinci santralden de söz ediliyor. WNA, İnceburun sahası için Nisan 2024’te saha onayı verildiğini, ancak ortak ve teknoloji seçilmediğini yazıyor. Yani şimdilik bir plandan söz ediyoruz. Sinop’un doğa ve tarih yönünü merak edenler için Sinop gezilecek yerler rehberimiz ve Sinop’un beyaz balinası Aydın yazımız var.

Bugün nerede görülür, gezgin ne yapmalı?

Akkuyu bir inşaat ve devreye alma sahası; turistik bir tesis olarak tanıtılmıyor. Bu nedenle gezi planı yaparken oraya bir durak olarak değil, Mersin kıyı şeridinin bir parçası olarak bakmak daha doğru. Bölgede ziyaret edilebilecek yerler için Mersin’de gezilecek yerler ve Mersin’in en güzel plajları yazılarına, daha geniş bir rota için Akdeniz rotası yazısına bakabilirsiniz. Erişim ve güvenlik kısıtlamaları değişebileceğinden, bölgeye gitmeden önce güncel resmî duyuruları kontrol edin.

Rakamları okumak için küçük bir rehber

Büyüklük tartışmaları çoğu zaman karışıklıktan çıkar. Örneğin “MW” (anlık güç) ile “kWh” (üretilen enerji) aynı şey değil. Benzer biçimde “büyük” kelimesi alan, kapasite ya da yatırım tutarı için kullanılabilir. Ülke ölçeğindeki karşılaştırmalarda da benzer tuzaklar var; bunun güzel bir örneği için dünyanın en küçük ve en büyük ülkeleri yazısına göz atabilirsiniz. Nükleer çağın kültürel izlerine ilgi duyuyorsanız, Soğuk Savaş döneminden kalma Tito’nun nükleer sığınağı da ilginç bir okuma olabilir.

Özetle

Akkuyu, dört adet 1200 MWe’lik reaktörden oluşan toplam yaklaşık 4.800 MWe’lik bir proje; dünyanın en büyüğü değil, 1800 MW rakamı da yanlış. Rosatom’un yap-sahip ol-işlet modeliyle kurduğu santral için Türkiye 15 yıllık, kademeli bir alım garantisi veriyor; ilk ünitenin devreye alınması ise yıllardır gecikerek sürüyor. Pay oranı, arazi ve maliyetle ilgili daha sert iddiaları ise güvenilir kaynaklarda doğrulayamadık; bunlar için resmî belgeler esas alınmalı.