Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar, diş hekimliği tarihi biyografileri ve 1933 üniversite reformunu anlatan akademik ve yayın kaynaklarıyla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan bir anlatıya göre Atatürk, Nazi Almanyası’nın toplama kampındaki bir diş hekimini “48 saat” içinde serbest bıraktıran sert bir diplomatik notayla kurtarmıştı. Hikâye etkileyici; ama kaynaklara baktığımızda ortaya daha karmaşık, daha az filmvari ve bence daha ilginç bir tablo çıkıyor. Kahramanın adı gerçek, kamp gerçek, İstanbul’daki kariyeri gerçek. Notanın, sürenin ve “ilk diş hekimliği fakültesi” iddiasının ise kaynaklarda karşılığını bulamadık.

Alfred Kantorowicz kimdi?

Alfred Kantorowicz, 18 Haziran 1880’de Posen’de doğdu, 6 Mart 1962’de Bonn’da öldü. Bonn’da 1918’den itibaren diş hekimliği öğretti; 1921’de devletleştirilen Diş Hekimliği Enstitüsü’nün müdürü, 1923’te tıp fakültesinde asıl profesör oldu. Ayrıca Sosyal Demokrat Parti (SPD) adına Bonn belediye meclisinde yer aldı ve okul çocuklarına yönelik koruyucu diş bakımının öncülerinden sayılır; “Bonn sistemi” adıyla anılan okul diş bakımı uygulaması onun adına bağlanır.

1933’te Nazi iktidarı onu “Aryan olmayan” sayarak ve siyasi geçmişi nedeniyle hedef aldı. Biyografik kaynaklar Nisan 1933’ten itibaren tutuklu kaldığını, önce Emsland’daki Börgermoor, ardından bugünkü Saksonya-Anhalt’taki Lichtenburg kampında bulunduğunu aktarır. Bonn’daki görevinden 1933 sonbaharında uzaklaştırıldı.

Gerçekten Lichtenburg’daydı

Paylaşımdaki en güçlü ayrıntı doğru: Kantorowicz, Lichtenburg kampından çıkarılarak İstanbul’a gitti. Kaynaklarda tarihler birbirinden hafifçe ayrışıyor. Freddy Litten’in biyografisi serbest bırakılmayı Aralık 1933’e, diş hekimliği tarihçisi Dominik Groß’un makalesi “1933 sonu”na yerleştiriyor. Bazı özetlerde ise 5 Kasım 1933’te İstanbul’a varış tarihi geçiyor; bu, Litten ve Groß’un kamptan çıkış tarihiyle çelişiyor. Biz tek bir kesin gün yazmıyoruz.

Kimin sayesinde serbest kaldı?

Burada hikâye düzeltme istiyor. Litten ve Groß’un biyografileri, serbest bırakılmayı İsveç Veliaht Prensi’nin girişimine bağlar; Litten prensi Kızılhaç başkanı olarak anar. Türkiye’nin rolüne ise başka bir yönden bakılıyor: Konrad-Adenauer-Stiftung’un yayımladığı bir yazı, reformu hızlandırmak isteyen Türk hükümetinin Kantorowicz ve Friedrich Dessauer’in toplama kampındaki tutukluluğunun sona ermesi için çaba gösterdiğini belirtir. Bazı ansiklopedik özetler ve bir akademik makale özeti ise kurtuluşu doğrudan Atatürk’ün girişimine bağlıyor.

Yani “Türkiye’nin daveti ve çabası bir rol oynadı” demek mümkün; “tek sebep notaydı” ya da “48 saat sonra çıktı” demek ise kaynaksız. Alıntılanan nota metni, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’ın bu yazışmadaki rolü ve “48 saat” ayrıntısı hakkında doğrulanabilir bir belge bulamadık. Atatürk’e atfedilen anlatıları aynı dikkatle okumak gerekiyor; benzer bir örneği Atatürk’e atfedilen Yakutça not yazımızda ele almıştık.

Reformun arka planı: Almanya’nın kaybı, Türkiye’nin fırsatı

1933’te Almanya’da meslek memurluğu yasası yüzünden yaklaşık 2.000 çoğunlukla Yahudi kökenli bilim insanı görevini kaybetti. Frankfurt’taki kürsüsünden ayrılan patolog Philipp Schwartz, Zürih’te “Yurtdışındaki Alman Bilim İnsanları Yardım Birliği”ni (Notgemeinschaft deutscher Wissenschaftler im Ausland) kurdu. Aynı dönemde Türkiye, İsviçreli eğitimci Albert Malche’ın hazırladığı rapor doğrultusunda İstanbul Üniversitesi’ni yeniden yapılandırıyordu. Schwartz, Milli Eğitim Bakanı Reşit Galip ile 1933 yazında sözleşmeler üzerinde anlaştı; üniversite Kasım ayı ortasında 38 yabancı, çoğunlukla Alman ordinaryus profesör ve 85 bilimsel yardımcıyla yeniden açıldı.

Dolayısıyla paylaşımdaki “Atatürk, Malche ve Schwartz’ı görevlendirdi” cümlesi sadeleştirilmiş durumda. Schwartz Türk hükümeti tarafından atanmış bir danışman değil, ihraç edilen meslektaşlarına iş arayan bir akademisyendi; Malche ise reform raporunun yazarı olarak anılır. Toplamda yaklaşık 1.000 Almanca konuşan göçmenin Türkiye’ye sığındığı, 1933’ten itibaren Ankara ve İstanbul’da 100’e yakın Almanca konuşan profesörün çalıştığı belirtilir. Bu rakamlar diğer ülkelere kıyasla küçük, ama Türkiye için dönüştürücüydü.

İstanbul’da ne yaptı?

Litten’in biyografisine göre Kantorowicz, 1948’deki emekliliğine kadar İstanbul’da diş hekimliği bölümünde ordinaryus profesör ve Diş Hekimliği Yüksekokulu’nun müdürü olarak çalıştı. Türkçe yayımlanan Zahnärztliche Chirurgie adlı kitabı 1943’te çıktı. Bir ansiklopedi maddesi, onun İstanbul Üniversitesi’nde modern diş hekimliği eğitiminin kurulmasında önemli rol oynadığını belirtir.

Ancak “diş hekimliğini tıptan ayırıp modern anlamdaki ilk diş hekimliği fakültesini kurdu” ifadesini doğrulayamadık. Okuduğumuz kaynaklar onu İstanbul Üniversitesi bünyesindeki diş hekimliği okulunun ilk müdürü ve eğitimin yeniden kurucusu olarak tarif ediyor; bağımsız bir fakülteyi kurduğunu yazan bir kaynağa rastlamadık. Paylaşımdaki “üç yıl içinde Türkçe ders verme şartı” da incelediğimiz biyografilerde geçmiyor; bunu da doğrulanmış sayamayız.

Kantorowicz’un 1946’da Bonn Üniversitesi’nden dönüş daveti aldığı, sağlık nedeniyle ancak 1950’de Bonn’a kesin olarak döndüğü aktarılır. Almanya’da okul diş bakımı alanında danışmanlık yaptı. Bu ayrıntı, sığınmanın tek yönlü bir iyilik değil, karşılıklı bir kazanç olduğunu da gösteriyor: iki ülke de onun birikiminden yararlandı.

Bugün nerede görülür?

Dönemin izini sürmek isteyen gezgin için en doğal başlangıç noktası, İstanbul’da Beyazıt Meydanı’ndaki İstanbul Üniversitesi ana kapısı ve çevresidir. 1933’te yeniden açılan üniversitenin sembolik kampüsü burasıdır; kapının önünden Süleymaniye ve Kapalıçarşı yönüne yürümek mümkündür. Kantorowicz’un çalıştığı diş hekimliği yapılarının bugünkü konumu için üniversitenin güncel bilgilerine bakmanız gerekir; biz bu konuda doğrulanmış bir adres yazmıyoruz.

Şehir rotası kurarken İstanbul’da ilk kez gelenler için 3 günlük rota işinize yarayabilir; şehrin 1920’ler ve 30’lardaki kimlik dönüşümünü merak edenler İstanbul sokak isimlerinin değişimi yazımıza göz atabilir. Cumhuriyet’in ilk yıllarının başka bir yüzü için demiryollarının devletleştirilmesi, Ankara tarafı için Ankara’da 1 günlük rota okunabilir. Türkiye ile Almanya arasındaki insan hareketinin sonraki bölümü için Türk işçilerin Almanya’ya gidişi yazısı iyi bir tamamlayıcı.

Neden bu kadar sevilen bir hikâye?

Hikâyenin cazibesi anlaşılır: genç Cumhuriyet, çaresiz kalmış bir bilim insanına kapı açıyor. Bu, gerçek bir tarihî çekirdeğe dayanıyor; Türkiye’nin 1933’teki tutumu, pek çok ülkenin kapılarını kapattığı bir ortamda dikkat çekicidir. Fakat çekirdek bir anekdota dönüştükçe tarihler, kişiler ve diyaloglar kendiliğinden büyüyor. Doğru yaklaşım, hikâyeyi kaynaklarla yeniden kurmak: Kantorowicz tek bir telgrafla değil, Türkiye’nin reform ihtiyacı, uluslararası yardım ağları ve farklı aktörlerin girişimlerinin kesiştiği noktada kurtuldu. Bu daha az sinematik, ama daha inandırıcı bir anlatı.

Özetle

Alfred Kantorowicz gerçekten Lichtenburg’den çıkıp İstanbul’a gitti ve Türkiye’de diş hekimliği eğitiminin yeniden kurulmasında belirleyici oldu; ancak kurtuluşu için kaynaklarda İsveç Veliaht Prensi’nin girişimi ve Türk hükümetinin çabası birlikte anılırken, “48 saatlik nota”, “ilk diş hekimliği fakültesini kurdu” ve “üç yılda Türkçe şartı” ayrıntıları doğrulanamıyor.