“Arjantin’de Aleviler yaşıyor” cümlesi sosyal medyada hızla dolaşıyor. Cümlenin içinde doğru bir çekirdek var; ancak “Alevi” sözcüğü burada iki ayrı topluluğu aynı potaya koyuyor. Bu yazıda “Los Turcos” denen göçmen kuşağının kimlerden oluştuğuna, Arjantin’deki Alevilerin gerçekte kim olduğuna ve neyin kanıtlanabildiğine bakıyoruz.
“Los Turcos” kimdi? Pasaport yüzünden verilen bir ad
On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından yirminci yüzyılın başlarına kadar, bugünkü Suriye ve Lübnan başta olmak üzere Osmanlı’nın Doğu Akdeniz topraklarından Güney Amerika’ya, özellikle Arjantin, Brezilya ve Şili’ye büyük bir göç yaşandı. Bu insanlar Osmanlı pasaportuyla geldikleri için liman kayıtlarında “turcos”, yani Türkler olarak geçti. Oysa akademik kaynakların ortak vurgusu şu: bu göçmenlerin büyük çoğunluğu etnik olarak Türk değil, Arap kökenliydi ve çoğu Hristiyandı.
Etiket zamanla toplumsal hafızaya yerleşti. Arjantin’de bugün de Arap kökenli aileler için “turco” sözcüğü kullanılabiliyor. Sözcüğün göçmenler tarafından çoğu zaman aşağılayıcı hissedildiği de kaynaklarda belirtiliyor. Göçün ölçeği konusunda kaynaklar arasında farklı rakamlar dolaşıyor; bu nedenle tek bir sayıya yaslanmak yerine “on binlerce ve daha fazla kişi” demek daha doğru olur.
Kaynaklarda göçün arkasındaki temel etken olarak ekonomik güçlükler ve daha iyi bir gelecek arayışı öne çıkıyor. Latin Amerika’nın gelişmemiş perakende ticaretinden yararlanan Arapça konuşan göçmenler çoğunlukla seyyar satıcı olarak işe başladı, sonra dükkâncılığa ve toptan ticarete geçti. Bu, paylaşımdaki “ticarette yer edindiler” vurgusunu makul kılıyor.
Asıl düzeltme: Arap Alevileri ile Anadolu Alevileri aynı şey değil
Paylaşımın en sorunlu yanı, “Arap Alevisi (Nusayri) ve Anadolu Alevisi” ifadesini tek bir topluluk gibi sunması. Oysa Suriye, Lübnan ve Hatay’daki Nusayriler (Arapçada “Alevî/Alawî” da denir) ile Anadolu’daki Alevi-Bektaşi toplulukları ayrı inanç gelenekleri ve ayrı tarihleri olan gruplardır. İsimlerin benzerliği ortak bir sözcük kökeninden gelir; ortak bir örgütlenmeden değil. Üstelik “cem” ve “Gadir-i Hum” gibi başlıkların ikisinde de aynı biçimde yaşandığını varsaymak doğru olmaz.
Akademik literatürde Arjantin’deki Alevilik denince ağırlıklı olarak Suriye kökenli Arap Alevileri kastediliyor. Silvia Montenegro’nun İngilizce başlığı “‘Alawi Muslims in Argentina: religious and political identity in the diaspora” (Arjantin’de ‘Alevî Müslümanlar: diasporada dinî ve siyasi kimlik) olan çalışması, bu topluluğun Arjantin’deki Müslüman çeşitliliğine uyum sağlarken mezhepsel sınırlarını koruduğunu ve Arap kimliğini öne çıkardığını anlatıyor. Çalışmanın Türkiye’deki Alevilerle değil, Suriye kökenli ‘Alawî (Nusayrî) topluluğuyla ilgili olduğuna dikkat etmek gerekir.
Anadolu Alevilerinin Arjantin’de örgütlü ve belgelenmiş bir diasporası bulunduğuna dair güvenilir bir akademik kaynağa ise ulaşamadık. Paylaşımın altındaki bir okur yorumu Elazığ, Dersim ve Malatya kökenli insanların Latin Amerika’ya göç ettiğini söylüyor. Osmanlı topraklarından gelen Arapların yanı sıra Yahudilerin ve Ermenilerin de “turcos” diye anıldığı belirtiliyor; ancak bunu bir Alevi cemaati olarak doğrulayan kaynak bulamadığımız için bu iddiayı yazının merkezine koymuyoruz.
Arjantin’deki Müslüman ve Alevi varlığı nasıl görünüyor?
Suriye ve Lübnan kökenli Arjantinlilerin çoğunluğu Hristiyan; Müslümanlar azınlık. Müslümanların içinde Sünniler, Şiiler ve Aleviler yer alıyor. Gladys Jozami’nin 1996 tarihli makalesi, Şiiler arasında Suriye’den gelen Alevîleri (Alawîler) küçük ama canlı bir grup olarak anıyor. Dolayısıyla “Arjantin’de Aleviler var” demek bu anlamda doğru. “Anadolu Alevileri Arjantin’de topluluk kurdu” anlamında ise kanıtsız.
Paylaşımdaki bazı ayrıntılar için (belirli şehirlerde cem ritüelleri, Gadir-i Hum kutlamaları, üçüncü ve dördüncü kuşağın vakıflar çatısında örgütlenmesi) bağımsız kaynak bulamadık. Bunları olgu olarak değil, doğrulanamamış iddia olarak değerlendirmek gerekir. Kaynakçada anılan eserlerin bir kısmı da (örneğin Khater’ın Lübnan göçü üzerine kitabı) Arjantin’deki Alevileri değil, genel Levant göçünü ele alıyor.
Kimlik meselesi: “Türk” mü, “Arap” mı?
Göçmenlerin kendilerini nasıl tanımladığı, etiketin neden kafa karıştırdığını gösteriyor. Bir kişi Osmanlı vatandaşı olduğu için “Türk” yazılıyor, ama evde Arapça konuşuyor ve kendini Suriyeli, Lübnanlı ya da kendi cemaatinden biri sayıyor. Bugün Türkiye’den bakınca “Los Turcos” sıcak bir akrabalık gibi okunabiliyor; kaynaklar ise adın çoğunlukla dışarıdan, pasaport kategorisi üzerinden verildiğini hatırlatıyor.
Adların nasıl doğduğuna dair başka örnekler için ülke isimlerinin kökenini anlatan yazımıza, Doğu Akdeniz’den dağılan bir başka topluluk için de Lübnan Trablus’ta Giritçe konuşan Müslümanlar yazısına bakabilirsiniz.
Bugün nerede görülür? Anadolu’daki Alevi mirası ve Buenos Aires
Arjantin’de kanıtlanabilir bir “Alevi rotası” önermek yerine, Alevi-Bektaşi kültürünün yaşadığı yerleri öneririz. Sitemizdeki şu yazılar iyi birer başlangıç:
- Tunceli’nin derinliklerine yolculuk: Alevilik, kültür ve tarih
- Tunceli’de Alevi kültürünün izinde kutsal mekânlar
- Kofçaz’da Topçu Baba anması
- Bulgaristan’daki Kızılbaşlar: Deliorman ve Dobruca
Buenos Aires’e gidecekler için kentin göç tarihini anlatan Göçmen Oteli Müzesi (Museo Hotel de Inmigrantes) genel göç hikâyesine ışık tutan bir durak; çalışma düzeni ve koşullar değişebileceğinden güncel bilgiyi gitmeden önce resmî kaynaklardan kontrol edin. Diaspora hikâyelerini merak edenler için Girit’in Türk kökleri ve Berlin’de bahçe yapan Osman Kalın yazıları farklı örnekler sunuyor.
Bu tür paylaşımları nasıl okumalı?
Kaynakça bölümü olan bir paylaşım otomatik olarak doğru olmaz. Listelenen eserler gerçek akademik isimlere ait olabilir; ama eserin konusu ile paylaşımın iddiası örtüşmüyorsa kaynakça bir güvence değil, süstür. Üç soru işe yarar: Kaynak tam olarak bu iddiayı mı destekliyor? Kullanılan terimler (Alevi, Nusayri, Türk) aynı anlamda mı kullanılıyor? Rakam ve ayrıntıların bağımsız bir doğrulaması var mı? Bu üç soru, göç ve kimlik gibi hassas konularda hem abartıdan hem de haksız genellemeden korur.
Özetle
Osmanlı pasaportuyla Arjantin’e giden göçmenlere “Los Turcos” denmesi gerçek ve iyi belgelenmiş; ancak bu insanların çoğu Arap kökenli, ağırlıklı olarak Hristiyan Suriyeli ve Lübnanlılardı. Arjantin’deki Alevi varlığı ise akademik kaynaklarda esas olarak Suriye kökenli Arap Alevileri (Nusayriler) olarak geçiyor; bunu Anadolu Alevileriyle özdeşleştirmek ve Arjantin’de örgütlü bir Anadolu Alevi diasporası olduğunu söylemek mevcut kaynaklarla doğrulanamıyor.



