Sosyal medyada dolaşan bir anlatıya göre Kanuni döneminin İstanbul’unda insanlar kuşçudan kuş satın alıp hemen salıveriyordu. Üstelik bunu yazan, bir de kapısına canlı kuş getiren bir kuyumcuyu yargıca götüren Türkleri anlatan bir Avusturya elçisiydi. Kulağa fazla güzel geliyor; o yüzden sorulması gereken soru şu: Bu sahne gerçekten bir kaynaktan mı geliyor, yoksa paylaşıldıkça süslenmiş mi?
Elçi kimdi, ne yazdı?
Anlatının kaynağı Ogier Ghiselin de Busbecq. Habsburg hanedanı adına 1554–1562 yılları arasında Osmanlı başkentinde elçilik yaptı; Aramco World’e göre bu yedi yıl kesintisiz değildi (1554–1555 ve 1556–1562). İstanbul izlenimlerini Latince mektuplarda topladı; mektupların muhatabı dostu Nicolas Michault’ydu. Bu metinler Türk Mektupları adıyla bilinir ve yayımlandı: Aramco World’e göre birinci mektup 1581’de Latince basıldı, dört mektubun tamamı ise 1589’da yayımlandı. Aramco World dergisindeki bir tanıtım yazısı, Busbecq’in Türklerin hayvanlara gösterdiği iyiliğe hayran kaldığını belirtir.
Burada bir ihtiyat payı gerekir: Mektuplar tarafsız bir kamera kaydı değildir. Yazar, gördüklerini Batılı okura anlatırken seçmiş, vurgulamış ve yorumlamıştır. Bazı araştırmacılar, mektupların elçilikten dönüldükten sonra kaleme alındığını ve bu yüzden edebî bir kurgu niteliği taşıdığını savunur; 1581 baskısını hazırlayan editör ise birinci mektubun elçilik sırasında yazıldığına inanıyordu. Tartışma sürüyor. Busbecq değerli bir tanıktır, ama tanığın da bir bakış açısı vardır.
Çınarın altındaki kuşçular: doğrulanan kısım
Paylaşımın çekirdeği sağlam. Project Gutenberg’de yer alan eski İngilizce çeviride (Travels into Turkey) Busbecq, kaldığı yerden uzun bir çınar ağacının göründüğünü, kuşçuların bu ağacın yanında kafesli kuşlar sattığını yazar. Kuşları ucuza satın alan Türkler, onları salıverir. Yani “Türkler kuşçudan kuş alıp salıverirdi” cümlesi, birincil metne dayanan bir aktarımdır.
Bu davranışın arkasındaki anlayış da yabancı değil. Aramco World’ün 1989 tarihli bir yazısı, kuşları beslemenin ya da kafesteki kuşları azat etmenin Türkler arasında sevap sayıldığını aktarır. Bazı modern aktarımlar, özgür bırakılan kuşların kurtarıcıları için dua edeceğine dair inancı da anar. Paylaşımdaki “kuş bana teşekkür ediyor” repliği büyük olasılıkla bu inancın bir yansımasıdır; ancak cümlenin tam sözlerini birincil metinden doğrulayamadığım için tırnak içinde aktarmıyorum.
Venedikli kuyumcu: ayrıntılar tutarsız
Paylaşımın ikinci bölümü, yani Venedikli bir kuyumcunun yargıca götürülmesi, daha sorunlu. Türkiye Today’in 2024 tarihli bir yazısı olayı şöyle aktarır: Venedikli bir kuyumcu, şaka olarak bir kuşu kapısının önüne kanatları açık biçimde bağlar; geçen Türkler bunu kabul edilemez bulup adamı yargıca götürür, yargıç dayak cezası verir, ancak ceza uygulanmadan Venedik elçiliğinden bir görevli kuyumcunun Venedik tebaasından olduğunu ileri sürerek araya girer. Paylaşımdaki “kuyumcu kapısına canlı kuş getirdi” ifadesi bu anlatımla tam örtüşmüyor ve ayrıntılar kaynaktan kaynağa değişiyor. Bu aktarımı birincil metinde kendim teyit edemedim. Bu yüzden olayı kesin bir hukuk vakası gibi değil, Busbecq’e atfedilen bir anekdot olarak okumak daha doğru. Aynı gerekçeyle paylaşımdaki mektup numarasını (III. mektup) da kendi başıma doğrulanmış saymıyorum.
Küçük bir ironi de var: Aramco World’ün aktardığına göre Busbecq, 1 Haziran 1560 tarihli Üçüncü Mektup’ta evinin kartal, karga ve türlü ördek dahil pek çok hayvanla dolu olduğunu, bir arkadaşının evi “Nuh’un gemisi”ne benzettiğini yazar. Türklerin hayvan sevgisini öven elçinin kendisi de hayvan biriktiren biriydi.
“Herkes kuşsever miydi?” sorusu
Tek bir yabancı gözlemden bütün bir toplum hakkında hüküm çıkarmak zordur. Busbecq’in anlattığı, çınarın altındaki küçük bir sahnedir; İstanbul’un tamamı değil. Aynı mektuplar başka konularda Osmanlı toplumunu övdüğü kadar eleştirir de. Dolayısıyla “Osmanlı’da herkes hayvansever” gibi bir genelleme, kaynağın söylediğinden fazlasını söyler. Kaynağın söylediği şu: Busbecq, gördüğü bir uygulamayı dikkate değer bulmuş ve bunu merhamet göstergesi olarak yorumlamıştır.
Paylaşımın altındaki okur yorumlarında da isabetli bir itiraz var: Kuş satın alınıp salıveriliyorsa, kuşların önce yakalanması gerekir; talep, avlanmayı sürdürür. Bu eleştiri bugün de dile getiriliyor; “satın al ve salıver” türü uygulamalar dünyanın birçok yerinde tam da bu açıdan tartışılıyor. Tarihî anlatıyı doğru okumak, onu döneminin inanç ve davranış kalıplarıyla anlamayı, bugünkü etik tartışmayla karıştırmamayı gerektirir.
Seyyah anlatıları nasıl okunur?
Bu tür paylaşımlar genellikle tek bir cümleyi alıp tarihin tamamının özeti gibi sunar. Oysa seyyah ve elçi anlatılarını okurken üç soru işe yarar: Yazan kim, hangi amaçla ve kimin için yazıyor? Anlattığı şeyi kendisi mi gördü, yoksa duyduğunu mu aktarıyor? Ve aynı konuda başka bir kaynak var mı? Busbecq örneğinde ilk soru yanıtlı: Habsburg elçisi, bir dostuna yazıyor. İkincisi kısmen yanıtlı: çınar sahnesini kendi kaldığı yerden gördüğünü söylüyor. Üçüncüsü ise bu yazının asıl eksiği; kuş azadı pratiğini bağımsız biçimde doğrulayan Osmanlıca bir kaynağı burada ele almış değilim, ancak Aramco World’ün aktardığı sevap anlayışı bu pratiği başka bir yönden destekliyor.
Bugün İstanbul’da bu hikâyenin izi nerede?
Dürüst cevap: Çınarın günümüze ulaştığına dair bir bilgi yok. Busbecq’in kaldığı yerin tam konumu da doğrulayabildiğim kaynaklarda net değil, bu yüzden bir adres vermiyorum. Gezgin için yapılabilecek şey, hikâyeyi bir yürüyüş fikrine çevirmek: tarihî yarımadadaki meydanlarda, avlularda ve ağaçların altında şehrin kuşlarını ve Osmanlı İstanbul’unun gündelik hayatını düşünerek dolaşmak. Rota için İstanbul’da gezilecek yerler yazımıza, kalabalıktan uzak duraklar için de az bilinen noktalar listesine göz atabilirsiniz.
Aynı dönemi başka sesler
Busbecq tek tanık değil, Osmanlı da yalnızca yabancıların anlattığı bir dünya değil. Yerli bir gözlem için Evliya Çelebi’nin seyahatnamelerine bakabilirsiniz. Süleyman çağının Avrupa’daki yansımaları için Heilbronn’daki padişah portresi, Londra’daki Kanuni topu ve Avrupa’daki “Türk korkusu” izleri yazılarımız tamamlayıcı olabilir.
Özetle
Busbecq’in mektuplarında çınarın altında kuş satan kuşçular ve satın aldıkları kuşları uçuran Türkler gerçekten geçiyor; yani paylaşımın ana fikri birincil kaynağa dayanıyor. Buna karşılık Venedikli kuyumcu olayı yalnızca ikincil bir kaynaktan aktarılabildi, ayrıntıları kaynaktan kaynağa değişiyor ve birincil metinde doğrulanamadı; ayrıca tek bir yabancı elçinin gözlemi, bütün bir toplumun hayvan sevgisi hakkında kesin hüküm vermeye yetmez. En doğru okuma: 16. yüzyıl İstanbul’unda kuş azat etmenin sevap sayıldığı bir pratik vardı ve bir Avusturya elçisi bunu hayranlıkla kaydetti.



