Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar, topçu mühimmatı ve Çanakkale muharebeleri hakkındaki müze, resmî kurum ve akademik kaynaklarla karşılaştırılmıştır.

Küçük Anafarta Köyü’nde eski bir evin taş duvarında duran paslı, yuvarlak bir metal parça son günlerde sosyal medyada çok konuşuldu. Paylaşımda bunun 1915’te Sheffield’deki Thomas Firth & Sons tarafından üretilmiş, 60 librelik (yaklaşık 27 kg) bir İngiliz şarapnel mermisi olduğu söyleniyor. Yorumlarda ise asıl tartışma başka yerde: Mermi gemiden atılıp duvara mı saplandı, yoksa sonradan bilerek mi yerleştirildi? Bu yazıda neyin doğrulanabildiğini, neyin yalnızca tahmin olduğunu ayırıyoruz.

Önce “gemiden atıldı” varsayımını düzeltelim

Yorumların bir kısmı mermiyi savaş gemilerinin ateşine bağlıyor. Oysa 60 librelik top (BL 60-pounder), bir deniz topu değil, kara topçusunun ağır sahra topudur: 5 inç (127 mm) çapında, yaklaşık 27 kg ağırlığında mermi atan bu silah, Britanya Kraliyet Garnizon Topçusu’nun ağır bataryalarında kullanıldı. Kaynaklara göre ilk modelin menzili yaklaşık 10.300 yarda (yaklaşık 9,4 km) idi; sonradan uzun menzilli mermilerle 12.300 yardaya çıktı. Haziran 1915’te Seddülbahir (Cape Helles) çevresinde bir 60 librelik topun ateş ederken çekilmiş fotoğrafı da bilinen bir görüntüdür. Dolayısıyla “bu mermi mutlaka gemiden geldi” yargısı doğru değil; mermi türü, karadaki ağır bataryalarla uyumlu.

Şarapnel kısmı da mantıklı: Savaş öncesinde üretilen 60 librelik top cephanesinin büyük bölümü şarapneldi. Paylaşımdaki “Mark I” tanımını ve mermi üzerindeki tapa türünü ise bağımsız bir kaynakla doğrulayamadık. Siper savaşının başlamasıyla yüksek patlayıcılı mermilere ağırlık verildi; çünkü şarapnelin siperlere karşı etkisi sınırlı kalıyordu. Yani bir şarapnel mermisinin 1915 Gelibolu’sunda bulunması şaşırtıcı değil.

Üretici: Thomas Firth & Sons

Mermi üzerindeki damga okunuyorsa üretici adı gerçekçi görünüyor. Thomas Firth & Sons, Sheffield merkezli bir çelik ve silah malzemesi firmasıydı. Sheffield Şehir Arşivi’nin silah üretimi rehberine göre firmanın Templeborough’daki Ulusal Mermi Fabrikası’nda 1915’e gelindiğinde 5.000’den fazla kadın çalışıyordu. Yani bir İngiliz topçu mermisinin üzerinde Firth adının çıkması tarihsel olarak tutarlı. Ancak paylaşımdaki “11.5.15” tarihinin ne anlama geldiğini (üretim, dolum ya da muayene tarihi) ve “F” ile “S” harflerinin “dövme çelik” anlamına geldiğini bağımsız bir kaynakla doğrulayamadık; bunları yalnızca paylaşımın yorumu olarak not ediyoruz.

Duvardaki mermi: sahiden isabet mi, hatıra mı?

Asıl tartışma burada. Yorum yazanların birçoğu, merminin duvarda deformasyon izi taşımamasına ve duvarın ayakta kalmasına dikkat çekiyor; bir kısmı evin onarımı sırasında bilinçli olarak yerleştirildiğini, bir kısmı baca deliğini kapatmak için kullanıldığını öne sürüyor. Bunların hiçbirini resmî bir belge ya da ev sahibiyle yapılmış kayıtlı bir görüşmeyle doğrulayamadık. Paylaşımın kendisi de merminin duvara nasıl girdiğini açıklamıyor.

Mantık yürütmek mümkün: Yüksek hızla gelen bir ağır topçu mermisi taş bir duvara isabet etseydi, duvarın ve merminin ciddi hasar görmesi beklenirdi. Duvarda düzgün biçimde “oturan” bir mermi, çoğu yorumcunun dediği gibi sonradan konmuş olabilir. Ama bu bir çıkarımdır, kanıtlanmış bir bilgi değildir. Dürüst sonuç şu: Merminin gerçek bir 1915 dönemi topçu mühimmatı olması makul görünüyor; duvarda nasıl durduğu ise belgelenmiş bir bilgi değil.

Küçük Anafarta neden önemli?

Mermi nasıl gelmiş olursa olsun, bulunduğu coğrafya tarihsel olarak ağır bir bölge. İngiliz IX. Kolordusu’nun Suvla çıkarması 6 Ağustos 1915 gecesi başladı; amaç Suvla ovasını çevreleyen tepeleri ele geçirmekti. Bölgeyi başlangıçta yaklaşık 1.500 kişilik, üç taburluk “Anafarta Müfrezesi” savundu. 8–9 Ağustos 1915’te Anafartalar Grup Komutanlığı’na atanan Albay Mustafa Kemal, 9 Ağustos’taki Birinci Anafartalar Muharebesi’nde düşmanı geri püskürttü. Yani Anafarta çevresi, 1915 Ağustos’ında yoğun çatışmalara sahne olmuş bir bölgedir; çevrede savaştan kalma mühimmat bulunması şaşırtıcı sayılmaz. Küçük Anafarta köyünün tam olarak hangi çatışmaların içinde kaldığını ise bu yazıda doğrulayamadık.

Bugün nerede görülür?

Özel bir evin duvarındaki mermiyi gezi programına koymak doğru olmaz; mülk sahibinin bilgisi ve izni olmadan yaklaşmak da uygun değil. Savaşın izlerini saygıyla görmek isteyenler için resmî ve erişilebilir noktalar var:

  • Kireçtepe Jandarma Şehitliği: Kapanca Tepesi’nin üstünde, savaş sırasında oluşturulan eski şehitliklerden biri. Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın sayfasına göre anıt, eski bir taşın üzerine yerleştirilmiş boş topçu mermileriyle oluşturulmuş. Aynı sayfadaki anıt yazısına göre 6–8 Ağustos 1915’te Gelibolu ve Bursa Jandarma Taburları’nın üç bölüğü, iki tugaydan oluşan İngiliz kuvvetlerini Karakol Dağı ve Kireçtepe’de durdurdu.
  • Müzeler ve ziyaretçi merkezleri: Mühimmatın güvenli, belgeli ve etiketli biçimde sergilendiği yerler, bu tür nesneleri anlamak için en doğru adres.
  • Bölge turu: Seddülbahir, Arıburnu ve Anafarta hattını birlikte görmek isteyenler, Gelibolu Yarımadası’nı bir bütün olarak planlamalı.

Savaştan kalan mühimmata dokunmayın

Yorumlarda “içi hâlâ patlayıcı dolu olabilir” uyarısı yapılıyor. Bu uyarı ciddiye alınmalı: Yüz yılı aşkın süre geçmiş olsa bile savaştan kalan mermiler tehlikeli olabilir. Böyle bir nesneyle karşılaşan kişi onu taşımamalı, kurcalamamalı; konumu en yakın jandarma birimine bildirmelidir. Bir mermiyi “hatıra” diye duvara yerleştirmek ya da evde saklamak da güvenlik ve mevzuat açısından ayrı bir sorun olabilir.

Gelibolu’yu okumaya devam edin

Yarımadanın hikâyesi yalnızca siperlerden ibaret değil. Sitemizdeki Çanakkale rotası yazısı bölgeyi genel hatlarıyla anlatıyor. Morto Koyu Fransız Mezarlığı cephenin farklı uluslardan askerleri nasıl bir araya getirdiğini gösteriyor; Gelibolu Yahudi Mezarlığı ise yarımadanın sivil tarihine ışık tutuyor. Savaşın insanî yüzü için Mağusa esir kampı ve Rafael de Nogales yazılarına, hafızanın şehirdeki izleri için Kemeraltı’ndaki heykel yazısına bakabilirsiniz.

Özetle

Küçük Anafarta’daki duvar mermisi, 60 librelik topun kara topçusuna ait olduğunu hatırlatıyor; gemiden atıldığı varsayımı zayıf, 1915 dönemi İngiliz mühimmatı olması ise makul, ancak duvara nasıl girdiği belgelenmiş değil. Üretici damgası ve bölgenin yoğun muharebe geçmişi tutarlı görünüyor; “hatıra olarak yerleştirildi” iddiası ise kanıtsız bir çıkarım olarak kalıyor. Böyle nesnelere uzaktan saygı gösterin, dokunmayın ve resmî anıtlarla müzeleri tercih edin.