Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar ansiklopedi ve basın kaynaklarıyla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan bir paylaşım, “Feyruz aslında Türkiye’den” diyor ve Türkiye’den Lübnan’a ata toprağı ve yasemin götürme isteğini anlatan bir hayran girişimini gösteriyor. Altındaki yorumlar ise tam bir kimlik tartışması: kimi “Türk” diyor, kimi “Suriyeli”, kimi “Arap”. Kaynaklara bakınca ortaya çıkan tablo bu etiketlerin hiçbirine tam oturmuyor. Gerçek, Lübnanlı bir sanatçının babasının Mardin kökenli bir Süryani olması kadar sade; ama bu sadelik, Orta Doğu’nun sınırlarla bölünmüş geçmişini anlamak için çok şey söylüyor.

Önce iddia: “Feyruz Türkiye’den” ne kadar doğru?

Feyruz (Fairuz), asıl adıyla Nuhad Haddad, Arap dünyasının en tanınan sanatçılarından biri. Britannica onu Lübnanlı şarkıcı ve oyuncu olarak tanımlıyor. Doğum yılı kaynaklara göre 1933, 1934 ya da 1935 olarak değişiyor; Britannica’nın olgular sayfası 20 Kasım 1934 tarihini veriyor. Yani doğum tarihi bile ansiklopediler arasında kesin değil; bunu bilmek, daha büyük iddialara temkinli yaklaşmak için iyi bir başlangıç.

Beyrut Amerikan Üniversitesi’nin (AUB) fahri doktora profili, Haddad ailesinin Feyruz daha küçük bir çocukken Beyrut’a taşındığını yazıyor. Kaynakların ortak noktası şu: Feyruz Lübnan’da büyüdü, kariyerini Beyrut’ta kurdu ve Lübnan kültürünün simgelerinden biri oldu. “Türk” ya da “Türkiyeli” demek, vatandaşlık ve kimlik açısından doğrulanabilir değil. Paylaşımdaki “aslen Türkiye’den” ifadesi ancak baba tarafının memleketi anlamında, o da sınırlı biçimde doğru.

Baba ocağı: Mardin ve Süryani bağlantısı

Biyografik anlatımlara göre babası Vedi (Wadih) Haddad Mardin doğumlu, Süryani kökenliydi ve bir matbaada dizgici olarak çalıştı. Annesi Lîza el-Bustani (Boustany) ise ev kadını olarak anılıyor ve Lübnan’ın dağlık bölgesinden bir aileye mensup gösteriliyor. Feyruz ailenin en büyük çocuğuydu; kardeşlerinden biri sanatçı Hüda Haddad. Aile Hristiyan; hangi kiliseye mensup olduklarını anlatan kaynaklar birbirinden farklı (Süryani Ortodoks, Maruni gibi ifadeler görülüyor), bu yüzden bu ayrıntıyı kesin bir olgu gibi vermek doğru olmaz.

Burada iki ayrım önemli:

  • Köken ile ulus aynı şey değil. Baba tarafının Mardin’den gelmesi, sanatçıyı Türk yapmaz. Aynı biçimde “Mardin Araptır” demek de kenti tek bir etikete indirger.
  • Mardin çok katmanlıdır. Bölge yüzyıllar boyunca Arapça, Kürtçe, Türkçe ve Süryanice konuşan toplulukların iç içe yaşadığı bir yer; yorumlarda bu karma yapıya dikkat çeken okurlar haklı.

Yorumlarda ayrıca Mardin’in Osmanlı döneminde Diyarbekir vilayetine bağlı olduğu yazılıyor; bu, Osmanlı idari yapısı için genel kabul gören bir bilgi. Bugünkü sınırlarla geçmişi etiketlemek bu yüzden yanıltıcı olur. Feyruz ailesinin göç zamanı ve ayrıntıları için güvenilir, atıflı bir kaynak bulamadığım için bu konuda tarih ya da senaryo vermiyorum.

Neden bu kadar çok kişi aynı sanatçıyı sahipleniyor?

Feyruz, Rahbani kardeşlerin (Asi ve Mansur) yazdığı ve bestelediği eserlerle ünlendi; Britannica, Asi Rahbani’nin kardeşiyle birlikte 1950’lerin ortasından itibaren Feyruz’un seslendirdiği şarkı ve oyunların büyük bölümünü yazıp bestelediğini belirtiyor. Rahbani kardeşler Feyruz’la Lübnan Radyosu’nda tanışmış, Asi Rahbani kısa süre sonra ona şarkılar bestelemeye başlamıştı. Bu repertuar Lübnan köylerinin, Beyrut’un ve Arap dünyasının ortak hafızasına yerleşti. Bu yüzden Suriye de, Lübnan da, Mardin de onu kendi hikâyesine katmak istiyor. Bu bir kimlik tartışmasından çok, bir sanatçı sevgisinin sınır tanımamasının sonucu.

Orta Doğu’da böyle “sınır ötesi” aile hikâyeleri sıradan. Kıbrıs’ın Maruni topluluğunu anlatan Kormakitis’te Sanna Dili yazısı ya da Lübnan’ın Trablus kentinde Giritçe konuşan Müslümanların hikâyesi, kimliklerin devletlerin çizdiği sınırlardan çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor. Ege kıyısındaki Buca’daki Levanten izleri de benzer bir çok katmanlılığa işaret ediyor.

Paylaşımdaki “yasemin” girişimi

Videoda ve açıklamada, Türkiye’den Lübnan’a toprak ve bitki götürme isteği ile destek çağrısı var; ses kaydında ayrıca Mardin sokaklarına atıf geçiyor. Bu bir hayran girişimi; Feyruz’un kendisinin ya da ailesinin böyle bir projeyi onayladığına dair bir kaynak görmedim. Bu nedenle onu bir olgu değil, hayran girişimi olarak okumak gerekir. Videonun metni otomatik çözümlenmiş bir ses kaydına dayandığından, özellikle isim ve yer adlarına dair ayrıntılara fazla güvenmek de doğru olmaz.

Bugün nerede görülür? Mardin ve çevresi

Feyruz’un baba memleketinin dokusunu anlamak isteyen gezgin için Mardin iyi bir başlangıç: taş evler, medreseler ve Mezopotamya ovasına bakan teraslar bir arada duruyor. Kentin ayrıntılı gezi rotası için Mardin gezilecek yerler yazısına bakabilirsiniz. Bölgede Süryani kültürünün yaşadığı manastırlar ve kiliseler de rotanın önemli parçası; bunlar aktif ibadethaneler olduğundan ziyaret öncesinde açık olup olmadığını ve ziyaret koşullarını kontrol etmekte fayda var.

Rotayı genişletmek isteyenler için komşu iller de aynı kültürel havzanın parçası: Diyarbakır’ın surları ve Suriçi ile Hasankeyf ve Malabadi Köprüsü, Dicle havzasındaki çok katmanlı tarihe farklı bir pencere açıyor.

Sosyal medyada kimlik tartışmalarını okurken

  • Doğum yeri, aile kökeni ve vatandaşlık üç ayrı şeydir; paylaşımlar çoğu zaman bunları birbirine karıştırır.
  • Tarihî sınırlar değişkendir. Mardin Osmanlı’da farklı bir idari yapının parçasıydı; bugünkü ulus devlet kategorileriyle geçmişi etiketlemek yanıltıcıdır.
  • Tek bir ansiklopedi bile çelişebilir. Feyruz’un doğum yılı örneği bunu açıkça gösteriyor.
  • Bir sanatçıyı sahiplenmek, onun kimliğini kendi kategorimize sığdırmak anlamına gelmek zorunda değil.

Özetle

Feyruz bir Türk sanatçı değil; Lübnan’da büyümüş, babası Mardin kökenli bir Süryani, annesi Lübnan’ın dağlık bölgesinden bir aileye mensup olan bir Lübnanlı sanatçı. “Aslen Türkiye’den” iddiası ancak baba tarafının memleketi olarak ve ihtiyatla doğru; “Türk” kimliği ise kaynaklarla desteklenmiyor. Mardin’i gezen biri için bu hikâye, bölgenin sınırlardan önce de çok dilli ve çok kimlikli olduğunu hatırlatan güzel bir vesile.