Sosyal medyada dolaşan bir paylaşım, Yunanistan’ın Arkadya bölgesindeki Tripoli şehrinin merkezindeki iki çan kuleli büyük kilisenin, 1740’larda yaptırılan bir Osmanlı külliyesinin “temel ve duvarları üzerine” ve 1821 olaylarının hemen ardından inşa edildiğini söylüyor. Hikâyenin çekirdeği gerçek bir yere dayanıyor; ancak tarihler ve ayrıntılar paylaşımda anlatıldığından daha karışık. Bu yazıda neyin doğrulanabildiğine, neyin tek kaynağa dayandığına bakıyoruz.
Tripoliçe ve Mora valisinin külliyesi
Osmanlı döneminde Tripoliçe (Yunanca kaynaklarda Tripolitsa), Mora eyaletinin yönetim merkeziydi. Ebûbekir Paşa’nın 1740–1743 arasında Mora valiliği yaptığı ve şehirde dinî ve ticarî nitelikli bir külliye kurduğu aktarılıyor. Anlatılan yapılar arasında kubbeli bir cami, medrese, mektep, hamam, bedesten ve han var. Vakıf belgesinin 1741 tarihli olduğu belirtiliyor; bu bilgi ağırlıklı olarak Mehmet Emin Yılmaz’ın Kiliseye Dönüştürülen Türk Eserleri kitabına dayanıyor ve Yunan kaynaklarında paşanın adı geçmiyor. Yani külliyenin varlığı ve kurucusu konusunda elimizde bağımsız ikinci bir doğrulama yok; bunu not düşmek gerekiyor.
Öte yandan şehirde büyük bir camiin bulunduğunu Yunan tarafı da teyit ediyor. Kilisenin kendi cemaat tarihçesi, bu noktada Osmanlı döneminde bir caminin durduğunu yazıyor. Dolayısıyla tartışma, camiin var olup olmadığında değil; ne zaman, nasıl ve kim tarafından ortadan kalktığında.
Paylaşımın atladığı zaman çizelgesi
Paylaşımın ima ettiği sıra “katliam, ardından yıkım ve hemen kilise” şeklinde. Kilisenin kendi tarihçesi ise daha uzun bir hikâye anlatıyor:
- Eylül 1821: Tripoliçe isyancıların eline geçiyor. Cemaat tarihçesine göre cami binası bu aşamada Piskopos Anthimos tarafından Aziz Basileios adına bir kilise olarak kutsanıyor. Yani bina önce olduğu gibi kiliseye çevriliyor, yıkılmıyor.
- 1825–1828: Mısır valisi Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa’nın kuvvetleri Tripoliçe’yi alıyor ve şehir geri çekilirken büyük ölçüde tahrip ediliyor. Cemaatin kaynağı yapının bu dönemde (1828) bütünüyle yıkıldığını yazıyor; bir vakfın proje sayfası ise yıkımı 1825’teki işgale bağlıyor. İki Yunan kaynağı arasında bu tarih farkı var.
- 1828–1855: Arsada yaklaşık 65 derme çatma dükkân bulunuyor. 5 Temmuz 1855’te çıkan yangın bunları yok ediyor.
- 6 Kasım 1855: Bugünkü kilisenin temeli atılıyor. İnşaat yaklaşık otuz yıl sürüyor ve ayin 3 Haziran 1884’te yapılıyor.
Buna göre bugün görülen kilise, 1821’den yaklaşık otuz dört yıl sonra temeli atılmış ve 1884’te açılmış bir yapı. Cemaat tarihçesine göre inşaatın, önce yapılan dükkânların kiralanmasıyla finanse edilmesi planlanmış; bu da ilginç bir ayrıntı. Paylaşımdaki “katliamdan sonra hemen kilise yaptılar” kurgusu bu yüzden zaman bakımından fazla kısa devre yapıyor.
“Temel ve duvarlar” iddiası ne kadar sağlam?
Kilisenin eski caminin temellerini kullandığı ve kıbleye göre yönlenmiş olduğu iddiası, Yılmaz’ın kitabına dayandırılıyor. Biz bu kitabın ilgili sayfalarına doğrudan bakamadık. Yunan kaynaklarından biri ise aynı yerde “daha önceki yapının tamamen yıkıldığını” söylüyor; cemaat tarihçesi de bugünkü planı hazırlayan kişinin eski yapının biçimini hatırlayarak taslak çizdiğini aktarıyor. Bu nedenle “duvarları üzerine” ifadesi kanıtlanmış bir olgu değil; “aynı arsada, büyük olasılıkla eski yapının izlerinden yararlanarak” demek daha dürüst olur.
Bir başka karmaşıklık da şu: Cemaat tarihçesi, caminin kendisinin daha eski bir kiliseden dönüştürülmüş olabileceğini (yaklaşık 1715) tahmin ediyor, fakat bunun kesin olmadığını da belirtiyor. Yani arsa, tek yönlü bir “kayıp” değil, katmanlı bir dönüşüm geçmişi taşıyor olabilir.
1821’in gölgesi: Tripoliçe olayları
Tripoliçe’nin düşüşü, 1821 Rum isyanının en sert sayfalarından biri. Şehir Eylül 1821’de isyancıların eline geçti ve Müslüman ile Yahudi sivil halkın büyük bölümü öldürüldü. Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişiyor; sık anılan aralık birkaç binden on beş bine kadar uzanıyor, daha yüksek sayılar veren anlatılar da var. Kesin rakam bilinmiyor; bu yüzden tek bir sayıyı olgu gibi vermek doğru olmaz.
Olayı tek bir ailenin gözünden anlatan bir yazımız da var: Hamdullah Suphi’nin ailesinin 1821 Tripoliçe’den fidye ödeyerek kurtulması.
Yorumlardaki “karşılıklı yıkım” tartışması
Paylaşımın altındaki yorumlar, her iki yöndeki dönüşümleri sıralayarak karşılıklı suçlamalara kayıyor. Gerçek tablo, ne tek taraflı bir yıkım ne de tek yönlü bir hoşgörü hikâyesi. Savaşlar, mübadele ve sınır değişimleri sırasında ibadethaneler iki yönde de kayboldu, dönüştürüldü ya da bakımsız kaldı. Karşılaştırmak için şu yazılara bakılabilir: Macaristan’da kiliseye çevrilen Gazi Kasım Paşa Camii, tersine yönde bir örnek olan Kurtuba Camii ve Yunanistan’da bir kayıp mimari örnek olan Selanik’in Burmalı Camii. Mora’nın o dönemdeki nüfus hareketleri ise Balkanlar’daki Müslüman sürgünleri yazımızda ele alınıyor.
Bugün nerede görülür?
Yapı, Tripoli şehir merkezinde yer alan Aziz Basileios (Agios Vasileios) Kilisesi’dir ve şehrin simgesi sayılır. Çan kuleleri 20. yüzyıl başında eklenmiştir; cemaat tarihçesine göre kubbe 1887 dolaylarında tamamlanıp bakırla kaplanmış, kulelerden birine 1925’te İsviçre yapımı bir saat, 1927’de bir çan konmuştur. Yapı, Dolyana (Arkadya) mermeriyle kaplanmış, kubbeli ve haç planlıdır. Cemaat tarihçesine göre mermer tapınak bölmesi (tempo) 1911’de dönemin tanınmış mimarı Ernst Ziller’in tasarımıyla yaptırılmıştır. Kilise aktif bir ibadethane olduğundan, ziyarette ibadet düzenine saygı gösterilmelidir; ziyaret saatlerini yerinde veya cemaatin resmî sayfasından kontrol etmek gerekir.
Gezginler için başka bir bağlam: Yunanistan’a gidiş için otobüsle Dedeağaç ve Selanik rotası ya da Atina’nın isimlerinde 1821’in izini arayan semt isimleri yazımız işe yarayabilir.
Özetle
Tripoli’deki Aziz Basileios Kilisesi gerçekten daha önce büyük bir caminin bulunduğu arsada duruyor; ancak bugünkü yapının temeli 1855’te atıldı ve 1884’te açıldı, yani 1821 olaylarından sonra “hemen” yapılmadı. Eski bina 1821’de önce kiliseye çevrildi, 1825–1828 arasındaki savaş yıllarında yıkıldı; külliyenin Ebûbekir Paşa’ya ait olduğu ve yeni yapının eski temelleri kullandığı iddiaları ise şimdilik tek bir kitaba dayanıyor ve bağımsız olarak doğrulanamıyor.



