Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar akademik, ansiklopedik ve kurumsal kaynaklarla karşılaştırılmıştır.

Viyana yakınlarındaki bir mezarlıkta, Katolik mezar taşlarının arasında, bir Osmanlı türbesini andıran granit bir anıt duruyor. Üzerinde Arapça yazılar var; altında yatan kişi ise Avusturyalı bir diplomat ve şarkiyatçı: Joseph von Hammer-Purgstall. Sosyal medyada bu mezar sık sık “Müslüman olarak gömüldü” ya da “gizlice Müslüman oldu” anlatılarıyla dolaşıyor. Oysa taşın kendisi daha ilginç bir hikâye anlatıyor: bir bilginin, ömrünü adadığı dünyaya taş üzerinde yazdığı bir saygı mektubu. Kaynaklarda ise bir din değiştirme belgesi yok.

Hammer-Purgstall kimdi?

Hammer-Purgstall, 9 Haziran 1774’te Graz’da doğdu, 23 Kasım 1856’da Viyana’da öldü. Doğu dilleri eğitiminin ardından 1799 yazında Avusturya’nın İstanbul’daki temsilciliğine “dil çocuğu” (Sprachknabe) olarak gönderildi. 1802’de elçilik katipliğine atandı, 1806’da Eflak-Boğdan bölgesinde konsolosluk görevine getirildi. Rus birliklerinin prensliklere girmesi üzerine 1807’de Viyana’ya geri çağrıldı. Yani Osmanlı dünyasıyla ilişkisi yalnızca kitaplardan değil, yıllarca süren görevden de geliyordu.

Asıl şöhretini kalemiyle yaptı. Onlarca ciltlik eser bıraktı; en bilineni, Pest’te 1827–1835 arasında on cilt olarak yayımlanan Geschichte des Osmanischen Reiches (Osmanlı Devleti Tarihi) oldu. Yedi bin sayfayı aşan bu eser, Osmanlı tarihini Avrupa okuruna kapsamlı biçimde sunan ilk büyük çalışmalardan biri olarak anılıyor. Viyana Bilimler Akademisi’nin 1847’deki kuruluşunda ilk başkan seçildi; bu görevden 1849’da, kurumdaki iç tartışmalar, özellikle sansür meselesi yüzünden ayrıldığı bildirilir.

Ünü eleştirisiz de değildi: çağdaşı Heinrich Friedrich von Diez, 1815’te yayımladığı bir risalede Hammer’in dil ve bilgi yeterliliğini sert biçimde eleştirdi; yerli kaynaklara tam erişilemediği de eserin sınırları arasında sayılıyor. Yine de eser, hatalarına rağmen getirdiği yeni bilgiler nedeniyle bugün de ilgiyle okunuyor.

Mezar nerede, nasıl bir yapı?

Mezar, Klosterneuburg’un Weidling semtindeki mezarlıkta, M bölümü 556 numarada bulunuyor. Viyana Şehir Tarihi Wiki’si anıtı “Türk tarzında tasarlanmış bir türbe” olarak tanımlıyor ve on dilde yazıt taşıdığını belirtiyor. Alman Vikipedi’nin mezarlık maddesi bu dilleri Arapça, Almanca, İngilizce, Fransızca, Yunanca, İtalyanca, Latince, Farsça, İspanyolca ve Türkçe olarak sıralıyor; granit anıtı heykeltıraş Leopold Kiesling’in yaptığı bildiriliyor.

Yapım tarihi konusunda kaynaklar çelişiyor: biri 1844’ü, diğeri 1820 civarını veriyor. Kesin bir tarih vermek doğru olmaz. Net olan şu: Hammer mezarı kendisi planladı ve anıt, yaşarken yapıldı. Bir akademik çalışmada, İstanbul’dan sipariş ettiği mermer bir anıtın aşınması üzerine granit bir ikincisini yaptırdığı da aktarılıyor; ancak çalışmanın tam metnine erişemediğimiz için bu ayrıntıyı kesin kabul etmiyoruz.

Yazıtlar ne diyor?

Paylaşımda anılan yazıtlar “Hüve’l-Bâkî” (Bâkî olan yalnızca Allah’tır) ile başlıyor; “Her canlı ölümü tadacaktır” (Ankebût Suresi, 57) ve “Biz Allah’a aidiz ve O’na döneceğiz” (Bakara Suresi, 156) ayetleriyle sürüyor. Bunlar Osmanlı mezar taşı geleneğinden bilinen kalıplardır. Taşın Osmanlı üslubunda olması şaşırtıcı değil; bilinçli bir üslup tercihidir.

Ancak şunu açık söylemek gerekir: Paylaşımdaki yazıt dökümünü, özellikle “Yusuf bin Hammer” ifadesini taşın kendisinden ya da bir yayından doğrulayamadık. Hammer’in Doğu kültürüne hayranlığı nedeniyle “Jusuf Hammer” adıyla da anıldığı ise bir Salzburg eyaleti yayınında geçiyor. Yani Yusuf adı Doğu’ya duyduğu yakınlığın bir ifadesi olarak biliniyor; ama mezar yazıtındaki tam ifade için taşın fotoğraflı bir incelemesine bakmak gerekir.

“Müslüman oldu mu?” sorusu

Paylaşımın altındaki yorumların büyük kısmı tek bir soruya dönüyor: Hammer gizlice Müslüman mıydı? Dürüst cevap, elimizdeki kaynakların bu soruyu cevaplamadığıdır. İncelediğimiz biyografik maddelerin hiçbirinde bir din değiştirme olayı yer almıyor; Weidling mezarlığı da Roma Katolik cemaatine bağlı. Bir mezar taşındaki dua ve ayetler, kişinin vicdanındaki inanç hakkında hüküm vermek için yeterli belge değildir. Bir bilginin Doğu’nun dilini, estetiğini ve mezar kültürünü benimsemesi ile inanç değiştirmesi iki ayrı şeydir.

Bu yüzden en sağlıklı yaklaşım, hem “kesinlikle Müslümandı” hem de “sadece süs olsun diye yaptırdı” hükümlerinden kaçınmak. Biliyoruz ki mezarı kendisi tasarladı, Osmanlı üslubunu ve çok dilli yazıtları seçti. Gerisi, kaynakların sustuğu alandır.

Metternich anekdotu

Paylaşımın yorumlarında, Başbakan Metternich’in Hammer’in İstanbul’a yeniden atanma talebini “Türklere aşırı hayranlığı” gerekçesiyle reddettiği söyleniyor. Bu ifadeyi bir kaynakta bulamadık. Alman Vikipedi’nin (kendisi de dipnotsuz bırakmış) aktardığı daha genel bir anlatıya göre Metternich, Hammer’e onu hiçbir zaman diplomat olarak kullanmayacağını, çünkü fazla açık sözlü ve doğrudan olduğunu söylemiştir. Yani öne sürülen gerekçe “Türk hayranlığı” değil, mizaçtır; üstelik bu da kaynaksızdır. Anekdotu kesin olgu gibi sunmuyoruz.

Bugün nerede görülür?

Mezar, Viyana şehir merkezinin dışında, Klosterneuburg’un Weidling semtindeki mezarlıkta; adres olarak Lenaugasse çevresi bildiriliyor. Gitmeden önce açılış saatlerini ve ulaşımı güncel kaynaklardan kontrol etmek iyi olur. Burası işleyen bir yerel mezarlık olduğundan sessizlik ve saygı gerekir.

Viyana Ormanı çevresinde Osmanlı izi arayanlar için sitedeki iki yazı iyi bir tamamlayıcı: Türkensteine’nin Osmanlı tuğrası ve “Sultan’ın mezarı” sanılan Türkenstein. Şehirdeki başka bir Osmanlı hatırası için Julius Meinl’in fesli logosu yazısına, Osmanlı’nın kurumsal mirası için Osmanlı Bankası Müzesi yazısına bakabilirsiniz. Şehir planı yapanlar için hafta sonu kaçamağı için 6 Avrupa şehri rehberi de Viyana’ya yer veriyor.

Bu mezar neden önemli?

Hammer-Purgstall’in mezarı, Avrupa’nın Doğu’yla ilişkisinin iki yüzünü bir arada gösterir. Bir yanda gerçek bir bilgi merakı, dil emeği ve saygı var; öte yanda bu merakın bir imparatorluk diplomasisi ve Avrupa merkezli akademi içinde şekillenmiş olması. Taş, bu karmaşıklığı tek yüzeyde taşıyor: Arapça yazılar, on dilde yazıtlar ve Katolik bir mezarlığın ortasında bir “türbe”.

Viral anlatının eksik bıraktığı da bu: mezarı “sürpriz bir din değiştirme kanıtı” olarak okumak, onu fazla basitleştirmek demektir. Gerçek daha dikkat çekici: bir insan, ömrünü verdiği kültürün estetiğiyle hayatını noktalamayı seçti ve bunu çok dilli yazıtlarla kayda geçirdi.

Özetle

Joseph von Hammer-Purgstall’in Weidling’deki mezarı, kendi planladığı, Osmanlı mezar geleneğinden ilham alan ve on dilde yazıt taşıyan bir anıttır; fakat kaynaklarda bir din değiştirme belgesi yoktur. “Yusuf bin Hammer” yazıtı ve Metternich anekdotu gibi ayrıntılar ise doğrulanana kadar temkinle ele alınmalıdır.