Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki “Avrupa kıtasının ilk metrosu” iddiası, mühendislik derneği, ulaşım işletmesi ve ansiklopedik kaynaklarla karşılaştırılmıştır.

Budapeşte’de M1 hattına binen bir gezginin “Avrupa kıtasının ilk yeraltı metrosuna biniyorum” demesi sosyal medyada sık duyulan bir cümle. Altına düşen yorumlar da bir o kadar tanıdık: “Taksim Tünel ilk metro değil miydi? 1875 diye hatırlıyorum.” Peki kim haklı? Kısa cevap: ikisi de kısmen haklı; çünkü tartışma, “metro” kelimesinden ne anladığınıza bağlı.

Önce tarihler: Hangi hat ne zaman açıldı?

Rakamlar tartışmasız sayılabilecek kadar net. İstanbul’daki Tünel, 17 Ocak 1875’te hizmete girdi; hat yaklaşık 573 metre uzunluğunda ve Karaköy ile Beyoğlu arasındaki dik yokuşu yeraltından aşıyor. Budapeşte’nin Millennium Yeraltı Demiryolu (bugünkü M1) ise Macaristan’ın bin yıllık kuruluş kutlamaları kapsamında 1896’da, çoğu kaynağa göre 2 Mayıs’ta açıldı. Yani aradaki fark yaklaşık 21 yıl.

Londra’daki Metropolitan Railway ise 1863’te, buharlı lokomotiflerle çalışan bir yeraltı hattı olarak açıldı ve genel kabule göre dünyanın ilk yeraltı kent demiryolu sayılıyor. Paylaşımdaki “dünyanın ilk yeraltı metrosu Londra, 1863” notu bu yüzden doğru.

Budapeşte M1’in gerçek “ilk”i ne?

M1’in unvanı çoğu zaman kısaltılarak aktarılıyor, oysa asıl ifade daha dar: kıta Avrupası’nın ilk elektrikli yeraltı demiryolu. IEEE’nin tarihî dönüm noktaları arasında da hat, kıta Avrupası’nın ilk yeraltı elektrikli hattı olarak anılıyor. Hat, 1949’a kadar “Ferenc József Yeraltı Elektrikli Demiryolu” adını taşıdı; Budapeştelilerin ona taktığı lakap ise “kisföldalatti”, yani “küçük yeraltı”.

Burada iki ayrıntı önemli. Birincisi, dünyada elektrikle çalışan ilk derin yeraltı hattı Londra’daki City & South London Railway’dir (1890). Dolayısıyla M1 “dünyada elektrikli ilk” değil; kıta Avrupası ölçeğinde ilk. İkincisi, “kıta Avrupası” deyimi anakara Avrupa’yı anlatır ve İngiltere dışarıda tutulur. Yorumlarda sorulan “Birleşik Krallık da Avrupa’da değil mi?” sorusunun cevabı coğrafi olarak evet, ama bu deyim bilerek anakarayı kasteder; tartışma bir yerden sonra tanım meselesine dönüşüyor.

İstanbul Tünel’i “metro” sayılır mı?

Tünel’in hikâyesi de yeterince çarpıcı. Fransız mühendis Eugène-Henri Gavand’ın fikri olarak ortaya çıkan proje, Galata ile Pera’yı (bugünkü Karaköy ile Beyoğlu) birbirine bağlamak için hayata geçirildi; işletme için İngiliz bir şirket kuruldu. Hat Avrupa yakasında, yani coğrafi olarak Avrupa kıtasında bulunuyor ve 1875’te açıldığı için Budapeşte’den 21 yıl eski.

Ancak burada teknik bir ayrım var: Tünel, bir yeraltı füniküleridir. Yani çok kısa ve vagonların yokuşta karşılıklı hareket ettiği bir sistem; klasik anlamda şehrin farklı semtlerini birbirine bağlayan bir metro ağı değil. Kaynakların çoğu onu “dünyanın en eski ikinci yeraltı kent demiryolu” diye anıyor ve Londra’dan sonra sıraladığı için bu iddia Türkiye’de sık tekrarlanıyor. Bu sıralama, füniküleri de “metro” sayarsanız geçerli; sayma ölçütünüze göre değişebilir. Ayrıca Tünel başlangıçta buharla çalışan bir sistemdi; elektrikli çekiş sonradan geldi. Bu yüzden Budapeşte’nin “ilk elektrikli” unvanıyla Tünel’in “ilk yeraltı” unvanı aslında aynı yarışın parçaları değil.

Yorumlardaki liste ne kadar doğru?

Gönderinin altına bırakılan bir yorum, hatları tarihe göre sıralıyor: Londra 1863, İstanbul Tünel 1875, Budapeşte 1896, Paris 1900 ve New York için iki farklı tarih. Londra, Tünel ve Budapeşte tarihleri yukarıda anlatılanla örtüşüyor. New York ve Paris tarihlerini bu yazıda ayrıca doğrulamadığımız için yorum yapmıyoruz; yine de listenin ana fikri doğru: “ilk metro” tek bir şehre ait bir unvan değil, hangi ölçütü seçtiğinize göre değişen bir sıralama.

  • İlk yeraltı kent demiryolu (dünya): Londra, 1863.
  • İlk elektrikli derin yeraltı hattı (dünya): Londra, 1890.
  • Kıta Avrupası’nın ilk yeraltı kent hattı (füniküler dahil): İstanbul Tünel, 1875.
  • Kıta Avrupası’nın ilk elektrikli yeraltı demiryolu: Budapeşte M1, 1896.

Budapeşte’de bugün nerede görülür?

M1 bugün hâlâ çalışıyor. Kaynaklara göre hat Vörösmarty tér ile Mexikói út arasında uzanıyor, 11 duraktan oluşuyor (uzunluğu kaynaklara göre yaklaşık 4–5 km arasında veriliyor); 1896’daki ilk işletme hattı ise daha kısaydı. Hat, Andrássy Caddesi’nin altından geçiyor. Gezginler için en pratik durak Opera istasyonu: Yüzeye çıktığınızda hem Macar Devlet Operası’nın cephesine hem de caddenin görkemli binalarına birkaç adımda ulaşıyorsunuz. Andrássy Caddesi ve Millennium Yeraltı Demiryolu, UNESCO Dünya Mirası alanı kapsamında korunuyor; alanın 2002’de genişletildiği kaynaklarda belirtiliyor.

Küçük vagonlar, alçak tavanlı ve seramik kaplı istasyonlar modern metrolardan çok bir “dönem filmi” hissi veriyor. Deák Ferenc tér’de ise eski tünelin bir bölümünde Metro Müzesi bulunuyor. Bilet ücretleri ve çalışma düzenleri sık değişebildiği için güncel bilgiyi Budapeşte’nin ulaşım işletmesinden kontrol etmek en doğrusu.

İstanbul’da Tünel’i nerede görürsünüz?

Tünel, Karaköy’den Beyoğlu’na, yani İstiklal Caddesi’nin Tünel Meydanı’na çıkan kısa bir yolculuk sunuyor. Yüzyıllık bir hikâyeyi birkaç dakikada deneyimlemek isteyenler için ideal; üstelik hat bugün de şehir içi ulaşımın bir parçası. Şehirde araba olmadan dolaşmak isteyenler için İstanbul’da araba olmadan gezilecek yerler rehberi bu tür hatları bir rota içinde anlatıyor.

Budapeşte’ye gidecekler için ek okumalar

Macar başkentinde birkaç gün geçirecekseniz, ulaşım ve konaklama için şu yazılar işinize yarayabilir: Budapeşte hostel rehberi, hafta sonu için 6 Avrupa şehri ve Budapeşte’nin de yer aldığı ucuz Avrupa şehirleri. Şehrin Osmanlı geçmişiyle ilgilenenler Gül Baba ve Osmanlı mezarları yazısına bakabilir. Yurt dışında metroya ilk kez binecekler için metro kullanım rehberi de temel adımları özetliyor.

Neden bu kadar karışıyor?

Karışıklığın kaynağı, “metro” kelimesinin tek bir teknik tanımı olmaması. Bazı kaynaklar buhar çekişli ilk hatları, bazıları yalnızca elektrikli sistemleri, bazıları ise füniküler ve tramvay benzeri yeraltı hatlarını da sayıyor. Sosyal medya paylaşımları ise bu nüansı çoğu zaman tek cümleye sığdırıyor: “Avrupa’nın ilk metrosu.” Böyle bir cümleyi okuduğunuzda sormanız gereken soru şu: Hangi ölçüte göre ilk?

Özetle

Budapeşte M1, kıta Avrupası’nın ilk elektrikli yeraltı demiryolu (1896) olarak haklı bir unvana sahip; ancak İstanbul Tünel’i 1875’ten beri çalışan, kıta Avrupası’ndaki daha eski bir yeraltı kent hattı, yalnızca bir füniküler olduğu için “metro” sayılıp sayılmayacağı tartışmalı. Dünyanın ilk yeraltı demiryolu ise 1863’teki Londra’dır; yani “ilk” kelimesi her zaman bir ölçütle birlikte okunmalı.