Bergama Zeus Sunağı denince sosyal medyada iki cümle birbiriyle yarışıyor: “Almanlar çalıp kaçırdı” ve “Hayır, çalınmadı; Sultan II. Abdülhamid’in izniyle ve ödemeyle verildi.” Kaynaklara bakınca gerçek, ikisinden de daha dolaşık görünüyor. Sunak ne bir gecede kaçırıldı ne de tek bir imzayla, tartışmasız biçimde devredildi. Bu yazıda elimizdeki kaynakların neyi söylediğine, neyi söylemediğine ve nerede çeliştiğine bakıyoruz.
Kireç ocağındaki mermer: hikâyenin başlangıcı
Carl Humann (1839–1896) eğitimli bir arkeolog değil, yol yapımında çalışan bir mühendisti. Berlin’deki müzelerin bağlı olduğu Prusya Kültür Mirası Vakfı’nın aktardığına göre Humann, 1860’larda yol işleriyle uğraşırken mermer parçalarının kireç ocaklarında yakıldığını gördü; bazı kabartmaları Berlin’e gönderdi ve bunların Bergama Sunağı’na ait olduğu orada fark edildi. Aynı kaynağa göre sunak erken Bizans döneminde sökülmüş, friz levhaları bir sur duvarında devşirme malzeme olarak kullanılmıştı. Paylaşımdaki “kireç ocağı” anlatısı bu yönüyle temelsiz değil. Ancak bu anlatı aynı zamanda “kurtarma” çerçevesidir ve tek başına, buluntuların nasıl ve hangi hukuki zeminde ülke dışına çıktığı sorusunu cevaplamaz.
Düzenli kazılar 1878’de başladı ve 1886’ya kadar sürdü. Sanat tarihçileri sözlüğünün Humann maddesine göre Humann 1878’de kazıya başlarken Alexander Conze’nin sağladığı fonlarla gizlice desteklendi. Asıl tartışma, 1878’den sonraki iznin kapsamı ve öncesinde olanlar üzerinde.
“İzinle gitti” ne kadar doğru?
Berlin tarafı, kazıların ve buluntu paylaşımının Osmanlı Devleti’nin izniyle yürüdüğünü; 1878 öncesinde Berlin’e gönderilen friz parçalarının da sonradan yasallaştırıldığını belirtiyor. Hürriyet Daily News’in aktardığına göre Almanya, 1878’de yapılmış bir anlaşmaya ve 1874 tarihli Asar-ı Atika Nizamnamesi’ne dayanıyor; haberde bu düzenlemenin kazı yapan ülke, devlet ve arazi sahibi arasında üçte bir paylaşım öngördüğü belirtiliyor. Başka bir haber ise Osmanlı payını üçte iki olarak aktarıyor; yani paylaşım oranı kaynaklar arasında tutarsız.
Yorumlarda geçen “20 bin frank” bilgisi de dayanaksız değil. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’nden Doç. Dr. Ali Sönmez’in Osmanlı arşivlerine dayanan çalışmasını aktaran Hürriyet haberine göre, buluntular 20 Ağustos 1879’da 20 bin franka, ikinci sezon buluntuları ise 28 Temmuz 1881’de yine 20 bin franka Almanya’ya devredildi. Haber, bu iki devrin kapsamını (kaç eser olduğunu) ve frankın hangi para birimi olduğunu belirtmiyor; bu yüzden tutarın gerçek değeri hakkında hüküm vermiyoruz.
Ama “ödeme yapıldı” cümlesi, “her şey hukuka uygundu” anlamına gelmiyor. Aynı haberdeki aktarıma göre Sönmez, Humann’ın 1869 ile 1878 arasında izinsiz kazı yaptığını, buluntuları Osmanlı yönetiminden sakladığını ve küçük çaplı bir müze oluşturduğunu öne sürüyor. 2017’de Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi’nde yayımlanan ve Osmanlı arşiv kayıtlarına dayandığını belirten bir makalenin (Bayrakdar ve arkadaşları) özeti, batı Anadolu’daki antik kentlerden çıkan eserlerin kazı yapan ülkelerin müzelerine ciddi bir hukuki işlem uygulanmadan götürüldüğünü savunuyor (yalnızca özeti okuyabildik). Hürriyet Daily News ise Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonundaki akademik bir araştırmanın, Humann’ın sunağı anlaşmadan önce Almanya’ya göndermiş olabileceğini öne sürdüğünü aktarıyor (haberde “olabilir” ifadesi geçiyor). Bu konuda herkesçe kabul edilen kesin bir hüküm yok.
Kısacası paylaşımdaki “kaçırma” ile yorumlardaki “çalınmadı” sözcükleri, olayın farklı dönemlerine bakıyor olabilir: 1878 sonrasındaki izinli dönem ile öncesindeki tartışmalı dönem.
Dönemin koşulları
Sönmez, 1878 iznini 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasındaki zayıf konum ve Almanya’nın artan etkisiyle ilişkilendiriyor. Osmanlı müzeciliği ve Osman Hamdi Bey dönemi bu yazının konusu değil; o hikâyeyi Büyük İskender Lahdi ve Sidon Kazısı yazımızda ele almıştık. Anadolu’dan eser çıkışının başka bir yüzü için İzmir-Aydın demiryolu ve antik eser kaçakçılığı yazısına da göz atabilirsiniz.
Sunağın kendisi: Berlin’de yeniden kurulan bir yapı
Sunak, Bergama Krallığı’nı yöneten Attalos hanedanı döneminde, M.Ö. 2. yüzyılda inşa edildi. Prusya Kültür Mirası Vakfı’na göre Berlin’deki yeniden kurulmuş batı cephesinin yüzde 80’in çok üzerindeki bölümü modern tamamlamalardan oluşuyor. Geçici Pergamon Müzesi 1901–1907 arasında hizmet verdi; bugünkü müze binası 1930’da açıldı. Yani Berlin’de görülen, antik parçalarla modern rekonstrüksiyonun birleşimi.
Humann’ın mezarı: “1896’da Akropol’e gömüldü” mu?
Paylaşımda Humann’ın 1896’da vefatından sonra Bergama Akropolü’ne defnedildiği söyleniyor. Sanat tarihçileri sözlüğü ise farklı bir kronoloji veriyor: Humann 1896’da İzmir’de (Smyrna) öldü ve önce oradaki Katolik mezarlığına gömüldü; 1967’de Bergama’da, sunağın hemen güneyine yeniden defnedildi. Yaptığımız ek aramada da İzmir’de ölüm ve 1967’de sunağın güneyine yeniden defin bilgisi aynı şekilde çıktı; ölüm tarihi olarak 12 Nisan 1896 anılıyor. Yine de ziyaret öncesinde yerel resmî açıklamaları kontrol etmek iyi olur.
İade tartışması nerede duruyor?
Ocak 2023’te Berlin’de ayrımcılıkla mücadele alanında görevli bir yetkili sunağın Türkiye’ye iadesini önerdi; Hürriyet Daily News haberi, Türkiye’nin 1990’lardan beri iade için yoğun diplomatik çaba yürüttüğünü, Almanya’nın ise bu taleplere yanıt vermediğini aktarıyor. Almanya’nın dayanağı ise 1878 anlaşması. Hukuken sonuç kısa bir cümleye sığmıyor: dönemin düzenlemeleri, yapılan ödemeler, izinlerin kapsamı ve sonradan yasallaştırılan parçalar ayrı ayrı değerlendirilmeli.
Bugün nerede görülür?
- Berlin, Pergamon Müzesi: Sunağın yeniden kurulmuş cephesi burada sergileniyor. Ziyaret düzeni ve açık bölümler değişebileceği için güncel durumu müzenin resmî sitesinden kontrol edin.
- Bergama Akropolü: Sunağın temeli ve antik kentin kalıntıları yerinde duruyor. Rota için Bergama gezilecek yerler yazımıza bakabilirsiniz.
- Müze planlaması: Büyük koleksiyonlu müzelerde zamanı verimli kullanmak için müze gezisi nasıl planlanır rehberi işinize yarar; kart ve bilet seçenekleri için Avrupa şehir müze kartları yazısına bakın (fiyatlar değişebilir, güncelini kontrol edin).
Özetle
Bergama Zeus Sunağı’nın hikâyesi ne “tamamen yasal bir devir” ne de basit bir “hırsızlık”: 1878 sonrası izinli kazılar ve arşive dayandırılan ödeme bilgileri var; ama Humann’ın 1878 öncesi faaliyetleri ve bazı parçaların sonradan yasallaştırılması hâlâ akademik tartışma konusu. Humann’ın mezarı da bulabildiğimiz kaynaklara göre 1896’da değil, 1967’de Bergama’ya yeniden defnedilerek taşındı. Kesin hüküm yerine kaynakların neyi söylediğine bakmak en dürüst yol.



