Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar mahkeme belgeleri, akademik çalışmalar ve basın kaynaklarıyla karşılaştırılmıştır.

Sosyal medyada dolaşan bir videoda Bosna Savaşı sırasında “1.144 İslami yapıdan 614’ünün tümüyle yıkıldığı, 307’sinin hasar gördüğü” söyleniyor. Bu rakamlar doğru mu, kimden geliyor ve “kültürel soykırım” kavramı hukuken neyi ifade ediyor? Kısa cevap: rakamlar Bosna-Hersek İslam Birliği’nin sayımına dayanıyor; yıkımın kasıtlı ve sistematik olduğu ise mahkeme önünde uzmanlarca ortaya konmuş durumda. Ama hukuki çerçeve, videoların verdiği kadar basit değil.

Rakamlar nereden geliyor?

614 yıkılmış, 307 hasarlı ve 1.144 savaş öncesi cami sayısı, Bosna-Hersek İslam Birliği’nin yaygın olarak aktarılan sayımıdır. Sarajevo Times’ın 2016 tarihli haberi bu sayımı İslam Birliği verilerine atfeder: savaş öncesinde 1.144 cami vardı ve 614 cami yıkıldı. Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) ise 614 caminin yıkıldığını, 307 caminin de hasar gördüğünü yazar. Bu yüzden rakamı bağımsız bir sayım değil, İslam Birliği’ne atfedilen sayım olarak okumak daha doğrudur. Cami dışındaki yapılar için de ayrı rakamlar verilir: aynı haber 218 mescit, 69 mekteb, 4 tekke, 37 türbe ve 405 “diğer yapı” sayar; bu kalemlerin cami sayısına dahil olup olmadığı haberde belirtilmez.

Bağımsız akademik veri ise Harvard’dan kütüphaneci Andras Riedlmayer’in çalışmasıdır. Riedlmayer, Lahey’deki Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICTY) önünde 19 belediyede 392 kültürel ve dinî alanı incelediğini anlattı; incelenen 277 caminin yüzde 92’sinin ağır hasar gördüğünü ya da yıkıldığını belirtti. Bir başka davada tahribatın yaklaşık yüzde 85’inin yalnızca 1992 yılında gerçekleştiği de dile getirildi. Savunma tarafı ise çalışmanın kapsamını, sorumluluğun kime ait olduğunu ve uzmanın yetkinliğini tartıştı; yani konu mahkemede tek sesli değildi.

Yıkım topla değil, patlayıcıyla mı yapıldı?

Videodaki dikkat çekici iddia, yapıların sadece topçu ateşiyle değil, planlı biçimde patlayıcıyla yıkılıp enkazın uzaklaştırıldığıdır. Banja Luka’daki Ferhadiye (Ferhat Paşa) Camii için RFE/RL, yapının 7 Mayıs 1993’te gece yarısı patlayıcıyla yerle bir edildiğini, yaklaşık 15 dakika sonra Arnavudiye Camii’nin de aynı akıbete uğradığını aktarır. Ferhadiye’nin 1579’da tamamlandığı anlatılır. Aynı haber Banja Luka’da savaş sırasında 15 caminin yıkıldığını yazar. Daha fazla bağlam için Banja Luka rehberimize bakabilirsiniz.

Videoda enkazın nehre atıldığı da söyleniyor; ancak bu ayrıntıyı bağımsız bir kaynakla doğrulayamadığım için yazıya olgu olarak almıyorum. Doğrulanan kısım şudur: RFE/RL’ye göre yeni caminin yaklaşık yüzde 65’i özgün taşlarla inşa edildi.

Yeniden doğan cami: Ferhadiye 2016

Yeniden inşa izni 2001’de verildi; aynı yıl yapılan temel atma töreni ise saldırıya uğradı ve onlarca kişi yaralandı. Cami, yıkımın yıldönümü olan 7 Mayıs 2016’da yeniden açıldı; SBS’in haberine göre açılışa on bine kadar kişi katıldı. Bu, Bosna’da kültürel mirasın sadece bir kayıp değil, aynı zamanda bir uzlaşma ve hafıza meselesi olduğunu gösteren en bilinen örneklerden biridir. RFE/RL’ye göre yenilenen Arnavudiye Camii de 7 Mayıs 2024’te, yıkımın 31. yıldönümünde yeniden açıldı.

Yıkım yalnızca bir tarafın işi değildi

Bosna Savaşı’nda tahribat tek yönlü değildi ve dengeli anlatmak gerekir. Riedlmayer’in çalışması İslami ve Katolik yapıların birlikte büyük zarar gördüğünü gösterir. Mostar’daki Stari Most (Eski Köprü) 9 Kasım 1993’te Hırvat Savunma Konseyi (HVO) güçlerinin ateşiyle yıkıldı; köprü 2004’te yeniden açıldı ve eski şehirle birlikte 2005’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi. Ancak mahkeme sürecinde bu konu da netleşmedi: ICTY Birinci Derece Dairesi 2013’te, karar özetine göre, köprünün askerî hedef olsa da yıkımın orantısız zarar yarattığını kabul etti; Temyiz Dairesi ise 29 Kasım 2017’de köprünün askerî amaçla kullanıldığını ve yıkımının bu çerçevede “askerî gereklilikle haklı çıkarılamayan geniş çaplı yıkım” sayılamayacağına hükmetti. Köprü hakkında ayrıntı için Mostar gezi rehberine ve köprüden atlama geleneğine göz atabilirsiniz.

Yani “kültürel mirasa saldırı” farklı aktörlere uzanan bir olgudur; ancak miktar, planlılık ve kayıp dağılımı açısından en çok kaybı veren miras türü, Bosnalı Müslümanlara ait yapılar olmuştur.

“Kültürel soykırım” hukuken ne anlama geliyor?

Terimin arkasında, “soykırım” kavramını 1940’lı yıllarda ortaya atan hukukçu Raphael Lemkin vardır. Lemkin, bir grubun yalnızca fiziksel olarak değil, kültürel kimliği yok edilerek de hedef alınabileceğini savunmuştu. Ne var ki 1948 Soykırım Sözleşmesi’nin nihai metni, kültürel yıkımı soykırım tanımının dışında bıraktı. Uluslararası Adalet Divanı da 2007’de Bosna-Hersek’in Sırbistan’a karşı açtığı davada soykırım eylemlerinin grubun fiziksel veya biyolojik yok edilmesini hedefleyen eylemlerle sınırlı olduğunu belirterek tarihî, dinî ve kültürel mirasın yıkımını bu kapsamda soykırım eylemi saymadı. Savaş suçları yargılamalarında ise bu tür yıkım ayrı bir konu olarak ele alındı.

Dolayısıyla “kültürel soykırım” güçlü bir akademik ve ahlaki kavramdır, ama uluslararası hukukta bağımsız bir suç tanımı değildir. Srebrenica’daki soykırım ise ICTY ve Uluslararası Adalet Divanı kararlarıyla ayrı biçimde tespit edilmiştir; bu iki konu birbirine karıştırılmamalıdır.

Bugün nerede görülür?

  • Banja Luka: Yeniden inşa edilen Ferhadiye Camii, kentin en çok konuşulan miras yapısıdır; cami 2016’da yeniden açılmıştır.
  • Mostar: Eski Köprü ve çevresindeki çarşı, yeniden yapımın en tanınmış örneğidir. Ayrıntılar için Mostar rotası.
  • Saraybosna: Başçarşı ve çevresindeki Osmanlı mirası için Saraybosna rotası.
  • Kırsal Bosna: Bölgenin Osmanlı mirası için Kuşlat Camii yazımıza da bakabilirsiniz.

Genel gezi planı için Bosna-Hersek gezi rehberimiz ve bölgenin halkını tanımak için Boşnakların kökeni yazımız yararlı olabilir. Ziyaret ederken ibadet yerlerinde kıyafet ve davranış kurallarına saygı göstermek, anıtlarda ise anma alanlarının amacına uygun davranmak önemlidir.

Videodan geriye ne kalıyor?

Paylaşımdaki ana fikir — yapıların bilinçli ve planlı biçimde yok edildiği — mahkeme önündeki uzman raporlarıyla büyük ölçüde örtüşüyor. Rakamlar ise İslam Birliği’ne atfedilen bir sayıma dayanıyor (614/307/1.144); Riedlmayer’in incelemesi farklı bir yöntemle benzer bir tablo çiziyor. Videonun “Sırp bölgelerinde bir tanesi hariç hepsi yıkıldı” gibi mutlak ifadelerini ise bağımsız bir kaynakla doğrulayamadığım için yazıya almadım.

Özetle

Bosna Savaşı’nda yüzlerce cami ve diğer dinî yapı yıkıldı ya da hasar gördü; İslam Birliği’ne atfedilen sayım 1.144 caminin 614’ünün yıkıldığını, 307’sinin hasar gördüğünü söylüyor. Yıkımın sistematik olduğu mahkeme önünde uzman verileriyle desteklendi; Ferhadiye ve Stari Most gibi yapılar yeniden inşa edildi. “Kültürel soykırım” ise güçlü bir kavram olsa da uluslararası hukukta tek başına tanımlı bir suç değildir; bu ayrımı bilmek, hem gezginin hem okurun meseleyi doğru anlamasını sağlar.