Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar İsviçre federal yönetiminin resmî sayfaları, kanton kaynakları ve akademik yayınlarla karşılaştırılmıştır.

İsviçre denince akla çikolata, saat ve manzaralı tren hatları gelir. Oysa ülkenin en ilginç özelliklerinden biri bir yöntemdir: vatandaşlar birkaç yılda bir sandığa gidip işi temsilcilere bırakmakla yetinmez, yıl içinde birkaç kez vergiden eğitime somut sorulara “evet” ya da “hayır” der. Peki bu sistem gerçekte nasıl işliyor, hangi eşikler var ve internette dolaşan “sürekli oy” anlatısının neresi doğru, neresi abartılı?

“Sürekli oy” ne kadar sürekli?

İsviçre federal yönetiminin açıklamalarına göre halk oylamaları genellikle yılda dört kez yapılır; yani sandığa her hafta değil, önceden belirlenmiş birkaç hafta sonunda gidilir. Federal oylama tarihleri önceden belirlenir; Federal Konsey, ayrılan tarihte oylama yapılıp yapılmayacağına en geç dört ay önce karar verir. Federal yönetimin verdiği sayıya göre 1848’den bugüne seçmenler 332 kez sandığa çağrılmıştır. Yani “sürekli” ifadesi biraz edebî; doğrusu düzenli ve önceden planlı olmasıdır. Aynı oylama gününde federal, kantonal ve yerel sorular birlikte seçmenin önüne gelebilir.

İki temel araç: halk girişimi ve referandum

Federal düzeyde vatandaşın elinde iki ana kaldıraç var ve ikisi sık karıştırılır.

  • Halk girişimi (initiative): Vatandaşlar Anayasa’da değişiklik önermek istiyorsa 18 ay içinde en az 100 bin geçerli imza toplamalıdır. Federal Şansölyelik imzaları doğrularsa öneri halk oylamasına gider.
  • İsteğe bağlı referandum: Parlamento bir yasa çıkardığında, yasanın yayımından itibaren 100 gün içinde 50 bin geçerli imza toplanırsa yasa halk oylamasına sunulur. Sekiz kantonun talebi de referandumu başlatabilir.

Birincisi “yeni bir şey öneriyorum”, ikincisi ise “çıkan yasayı durdurmak istiyorum” demektir. Bu yüzden parlamento yasa hazırlarken yalnızca çoğunluğu değil, imza toplayabilecek örgütlü kesimlerin tepkisini de hesaba katmak zorunda kalır. İşin bir de kendiliğinden işleyen kısmı var: Anayasa değişiklikleri zaten zorunlu referanduma tabidir.

Kökleri: meydanda el kaldırmak

Bu kültür bir gecede ortaya çıkmadı. Modern federal devlet 1848’de kuruldu; halkın doğrudan söz söylemesinin daha eski ve yerel biçimi ise Landsgemeinde adı verilen açık hava kanton meclisleridir. Bugün yalnızca Glarus ve Appenzell Innerrhoden kantonları bu geleneği sürdürüyor. Appenzell Innerrhoden’de seçmenler el kaldırarak, Glarus’ta ise oy kartını havaya kaldırarak anayasa ve yasa değişikliklerine karar veriyor. Appenzell Innerrhoden’de tören genellikle Nisan’ın son pazarı, Glarus’ta Mayıs’ın ilk pazarı yapılıyor; 2020’de her iki kantonda da salgın nedeniyle önce ertelendi, sonra iptal edildi.

Geleneğin tartışmalı yanı da var: Appenzell Innerrhoden’de Landsgemeinde’nin kaldırılması önerisi 1991’de yine Landsgemeinde’nin kendisi tarafından reddedildi. Üstelik Appenzell Innerrhoden’de kadınlar Landsgemeinde’ye ancak 1991’den itibaren katılabildi; Federal Mahkeme kadınlara kantonal oy hakkını 1990’da tanımıştı. Yani sistem, romantik bir kartpostal olduğu kadar, kendi içinde sorgulanan canlı bir kurum.

Yorumlardaki iddia: “Küçük ülkeler yok olur”

Paylaşımın altında dolaşan bir yorum, küçük ve “kültürsüz” ülkelerin ilk çalkantıda yok olacağını söylüyor. Bu bir tarihî tespit değil, genelleme; üstelik bu yazının doğrulayabildiği bir veriye dayanmıyor. Burada ülkelerin gücü üzerine hüküm vermek yerine sistemin kendisine bakmak daha verimli. Doğrudan demokrasi eleştirisiz de değil: oylama sayısının fazlalığının seçmeni yorabileceği, katılımın her konuda yüksek olmadığı, kampanyaların maliyeti ve azınlıkları ilgilendiren konuların çoğunluk oyuna sunulması akademik literatürde tartışılan başlıklar. Yani bu bir mucize reçete değil; artıları ve eksileriyle işleyen bir yönetim tarzı.

Parlamento ve halk birbirini tamamlıyor

İsviçre’de halk oylaması parlamentoyu ortadan kaldırmaz. Bern’deki Federal Meclis yasaları yazmaya ve görüşmeye devam eder; halk ise belirli şartlar altında son sözü söyler. Parlamentonun kendi oylama düzeneği de ayrı bir merak konusu; bunu İsviçre Parlamentosu’nun iki düğmeli oylama makinesi yazısında okuyabilirsiniz.

Bugün nerede görülür?

Doğrudan demokrasiyi “gezilecek yer” olarak düşünmek ilk bakışta tuhaf gelebilir, ama İsviçre’de bunun somut izleri var.

  • Glarus Landsgemeinde’si: Kanton merkezindeki meydanda yılda bir kez, genellikle Mayıs başında yapılır. Katılım ve giriş kuralları kanton sitesinden mutlaka kontrol edilmelidir.
  • Appenzell Innerrhoden Landsgemeinde’si: Nisan sonunda yapılan halk meclisi töreni; tarihi ve koşulları kanton kaynaklarından teyit edilmelidir.
  • Bern: Federal Meclis binası ve çevresi, ülkenin siyasi merkezini görmek isteyenler için güzergâha eklenebilir; ziyaret koşulları için resmî kaynaklara bakılmalıdır.

Yolculuğu planlıyorsanız ülkenin ulaşım ağı için Swiss Travel Pass rehberine, konaklama için hostel rehberine göz atabilirsiniz. Ülkenin daha az bilinen yüzü için keşfedilmemiş hazineler yazısı, toplumsal gelenekler için köy toplulukları ve mahremiyet yazısı iyi tamamlayıcılar. Sınırların tuhaf coğrafyası ilginizi çekerse Campione d’Italia da listeye eklenebilir.

Bu sistemden ne öğreniyoruz?

İsviçre modeli üç şeyi birlikte gösteriyor. Birincisi, imza eşikleri: 50 bin ve 100 bin gibi sayılar ciddi örgütlenme gerektirir; bu da her fikrin kolayca oylamaya gitmesini zorlaştırır. İkincisi, zaman sınırları: 100 gün ve 18 ay, sürecin sonsuza dek uzamasını engeller. Üçüncüsü, oylamanın bir takvimi var; vatandaş karmaşık soruların belirli günlerde, toplu biçimde önüne gelmesine alışıyor. “Sürekli oy” algısını yaratan da bu ritim.

Bu yöntemin başka ülkelere olduğu gibi aktarılabileceğini söylemek ise doğru olmaz. İsviçre’nin federal yapısı, kantonların ağırlığı ve yüzyıllık alışkanlıklar sistemin ayrılmaz parçası. Dışarıdan bakan için en değerli ders ayrıntıda gizli: kimin, hangi eşikle, ne kadar sürede itiraz edebildiği ve itirazın sonunda gerçekten bir oylamaya çıkıp çıkmadığı.

Bir de şunu hatırlamakta fayda var: Sosyal medya paylaşımlarındaki özet kartlar sistemi birkaç cümleye sığdırır; gerçekte her oylamanın ayrıntılı bir bilgilendirme süreci, tartışma dönemi ve resmî sonuç ilanı vardır. Konuyu derinlemesine merak edenler için federal yönetimin vatandaşlara yönelik yayımladığı resmî açıklamalar iyi bir başlangıç noktasıdır.

Özetle

İsviçre’de vatandaşlar sürekli değil, yılda yaklaşık dört kez önceden belirlenmiş tarihlerde oy kullanıyor; 18 ayda 100 bin imzayla Anayasa değişikliği önerebiliyor, yasa yayımından sonraki 100 gün içinde 50 bin imzayla bir yasayı halk oylamasına taşıyabiliyor. Kökleri Glarus ve Appenzell Innerrhoden’deki açık hava meclislerine uzanan bu düzen kusursuz değil, ancak parlamento ile halk arasındaki dengeyi merak edenler için öğretici bir örnek.