İzmir'in Göbeğinde Gizli Bir Tarih: Buca All Saints Kilisesi ve Levanten Mezarlığı
İzmir'in Buca ilçesinde, yanından her gün yüzlerce kişinin geçtiği yüksek duvarların ardında, dev bir tarih sessizce uyuyor. 1830'lardan kalma bu kilisenin (All Saints / Aziz Yahya) bahçesinde, bir zamanlar İzmir'in ekonomik ve sosyal kaderini çizen Levanten ailelerin mezarları bulunuyor. Üstelik bu bahçede, dünyaca ünlü bir Oscar adayı oyuncunun atası da yatıyor. İşte İzmir'in "gerçek aristokratlarının" sessizce uyuduğu bir mekân.
Levantenler: İzmir'in Görünmez Mimarları
Levantenler, Osmanlı döneminde İzmir, İstanbul ve çevresine yerleşen Avrupa kökenli (çoğunlukla İtalyan, Fransız, İngiliz ve Hollandalı) tüccar ve diplomat aileleriydi. Özellikle 19. yüzyılda İzmir'in dünyaya açılan bir ticaret limanı hâline gelmesinde bu aileler kilit rol oynadı. Buca ve Bornova, bu varlıklı Levanten ailelerin görkemli köşkler yaptırdığı, âdeta birer "bahçe şehir" gibi yaşadığı semtlerdi.
Rees ve Forbes gibi aileler, İzmir'in ticaretine ve sosyal hayatına yön verdi. All Saints Kilisesi'nin bahçesindeki mezarlık, bu ailelerin son durağı oldu; kentin ekonomik geçmişini okumak isteyen için âdeta taşa kazınmış bir arşiv.
La Fontaine Ailesi: Bir Yanlış Anlaşılmayı Düzeltmek
Bu mezarlıkta yatanlar arasında La Fontaine ailesi de var. Burada önemli bir noktayı düzeltmekte fayda var: İzmir'in Levanten La Fontaine ailesi, ünlü Fransız fabl (masal) yazarı Jean de La Fontaine ile akraba değildir. Zaman zaman dile getirilen bu bağlantı bir yanlış bilgidir. İzmirli La Fontaine ailesi, kentin ticaret hayatında kendi başına önemli bir yere sahip olan köklü bir Levanten ailesidir; ününü edebî bir soy ağacından değil, İzmir'deki kendi tarihinden alır.
Sürpriz: Benedict Cumberbatch'in Atası da Burada
Bu mezarlığın en şaşırtıcı sırlarından biri ise sinema dünyasıyla ilgili. Dünyaca ünlü İngiliz oyuncu Benedict Cumberbatch'in büyük-büyük dedesi Robert William Cumberbatch (1821-1876), İzmir'in Levanten geçmişiyle doğrudan bağlantılı bir isim. Kraliyet hizmetinde bir İngiliz diplomatı olan Robert William Cumberbatch, Rus ve Osmanlı topraklarında konsolosluk görevleri yürüttü ve 1876'da İzmir'de vefat ederek buradaki İngiliz (Protestan) mezarlığına defnedildi.
Aslında Cumberbatch ailesinin İzmir ile bağı bir kuşakla sınırlı değil. Oyuncunun büyük dedesi Henry Alfred Cumberbatch, 1896-1908 arasında İzmir'de konsolosluk yaptı; dedesi Henry Carlton Cumberbatch ise İzmir'de (o zamanki adıyla Smyrna) doğdu. Yani Sherlock ve Doctor Strange'in canlandırıcısı, kökleri İzmir'in Levanten dünyasına uzanan bir aileden geliyor.
Ziyaret Notu ve Küçük Bir Düzeltme
Kilisenin iç mekânındaki renkli pencerelerle ilgili de bir not düşmek gerekir: Bugün orada görülen bazı süslemeler orijinal vitray değil, kağıt kaplamadır. Kilisenin asıl güzel vitraylarının bir bölümünün, İzmir Alsancak'taki Anglikan Kilisesi'nde görülebildiği aktarılıyor. İzmir'in çok katmanlı tarihini merak edenler için Buca ve Bornova'nın Levanten köşkleri, bu mezarlıkla birlikte gezildiğinde şehrin bilinmeyen bir yüzünü ortaya koyuyor.
İzmir ve çevresinin diğer gizli tarihleri için Yurtiçi Gezi Önerileri kategorimize göz atabilirsiniz.
İzmir'in Levanten Mirası Bugün
Buca ve Bornova, 19. yüzyılda İzmir'in en varlıklı Levanten ailelerinin yaşadığı, adeta birer bahçe-şehir gibi tasarlanmış semtlerdi. Bu ailelerin geride bıraktığı görkemli köşkler, bugün de bu semtlerin dokusunu belirliyor. Bir kısmı üniversitelere, okullara ya da kültür merkezlerine dönüştürülmüş bu yapılar, İzmir'in kozmopolit geçmişinin en somut tanıkları. Levanten mimarisi, Avrupa ve Akdeniz üsluplarını harmanlayan zarif çizgileriyle hemen fark ediliyor.
All Saints Kilisesi ve bahçesindeki mezarlık da bu mirasın önemli bir parçası. Burada yatan Rees, Forbes, La Fontaine gibi ailelerin fertleri, sadece birer tüccar değil; İzmir'in modern ticaret hayatını, sosyal kulüplerini ve şehir kültürünü şekillendiren isimlerdi. Onların hikâyesi, İzmir'in neden "gâvur İzmir" gibi lakaplarla anılacak kadar çok kültürlü bir liman kenti olduğunu anlamak için bir anahtar.
Benedict Cumberbatch bağlantısı ise bu mirasın ne kadar geniş ve beklenmedik uzantıları olduğunu gösteriyor. Bir Hollywood yıldızının kökleri İzmir'in Levanten dünyasına uzanıyorsa, bu şehrin küresel tarihteki yerini yeniden düşünmek gerekir. Buca'daki bu sessiz mezarlık, aslında İzmir'in dünyaya açılan bir penceresi. Şehrin bu az bilinen yüzünü keşfetmek isteyenler için Buca ve Bornova'nın Levanten köşkleri, kilise ve mezarlıkla birlikte gezildiğinde unutulmaz bir tarih yolculuğu sunuyor.
İzmir'i sadece Kordon ve Saat Kulesi'nden ibaret sanmak, bu şehre haksızlık olur. Buca'daki bu kilise ve mezarlık gibi mekânlar, İzmir'in aslında ne kadar kozmopolit, ne kadar dünyaya bağlı bir liman kenti olduğunu ortaya koyuyor. Şehrin bu gizli katmanlarını keşfetmek, İzmir'i çok daha derin bir şekilde tanımanın anahtarı. Bir sonraki İzmir ziyaretinizde, tarihin bu sessiz aristokratlarını görmek için Buca'ya uzanmayı ihmal etmeyin.
Sıkça Sorulan Sorular
Buca All Saints Kilisesi ne zaman yapıldı?
1830'lardan kalma bir yapıdır. Bahçesindeki mezarlıkta İzmir'in önde gelen Levanten aileleri yatar.
Benedict Cumberbatch'in atası gerçekten İzmir'de mi?
Evet. Büyük-büyük dedesi, İngiliz konsolosu Robert William Cumberbatch 1876'da İzmir'de öldü ve buradaki İngiliz Protestan mezarlığına gömüldü.
La Fontaine ailesi ünlü yazarla akraba mı?
Hayır. İzmirli Levanten La Fontaine ailesinin, Fransız fabl yazarı Jean de La Fontaine ile herhangi bir akrabalığı yoktur; bu yaygın bir yanlış bilgidir.
