Sosyal medyada zaman zaman dolaşan bir bilgi var: dünyanın en sevilen otomobillerinden Mini Cooper'ın tasarımcısı aslında İzmirliymiş. T24 Haftalık yazarı Berna Abik'in kaleme aldığı bir yazıyla yeniden gündeme gelen bu detay, yollarda bir Mini Cooper gördüğünüzde aklınıza gelecek türden bir bilgi. Ama iş burada bitmiyor; yazının altına düşülen bir yorum, hikayeyi bambaşka bir yöne, İzmir'in unutulmaya yüz tutmuş bira tarihine taşıyor. Peki gerçekte neler oluyor, "İzmirli" ifadesi tam olarak neyi kapsıyor ve yorumdaki iddia doğrulanabilir mi? Sırayla gidelim.
Mini Cooper'ın Tasarımcısı Kimdi, Gerçekten İzmirli miydi?
Mini'nin efsanevi tasarımcısı Sir Alec Issigonis, 18 Kasım 1906'da, o dönem Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı bir liman kenti olan Smyrna'da, yani bugünkü İzmir'de dünyaya geldi. Bu anlamda "İzmir doğumlu" ifadesi tamamen doğru. Ancak burada önemli bir nüansı netleştirmek gerekiyor: Issigonis'in doğum yeri İzmir olsa da etnik kökeni Türk değildi. Babası Konstantin Issigonis, kökleri Yunanistan'ın Paros adasına, 1830'larda Smyrna'ya göç etmiş bir aileye dayanan, başarılı bir gemi mühendisiydi. Annesi Hulda Josephine Henriette Prokopp ise Bavyera kökenli bir Alman ailesinin torunuydu. Yani Issigonis, dönemin İzmir'inde yaşayan büyük Rum cemaatinin bir parçası olan, aynı zamanda Avrupa kökenli bir aileden geliyordu.
Bu detay, İzmir'in o dönemki kimliğini anlamak için aslında can alıcı. 20. yüzyılın başında Smyrna; Rum, Türk, Levanten, Ermeni ve Yahudi toplulukların iç içe yaşadığı, Doğu Akdeniz'in en kozmopolit liman kentlerinden biriydi. Issigonis'in ailesi de bu çok kültürlü dokunun tipik bir örneğiydi: babası mühendisliği Londra'da okumuş ve İngiliz vatandaşlığına geçmişti, annesi ise Alman kökenli bir tüccar ailesindendi. Dolayısıyla "Mini Cooper'ın tasarımcısı İzmirli" demek, doğum yeri bakımından doğru; ama bunu "Türk asıllı" gibi okumak yanlış olur. Doğru okuma şu: kozmopolit Osmanlı İzmir'inde doğmuş, Rum ve Alman kökenli bir mühendis.
1922'de Bir Ailenin Zorunlu Göçü
Issigonis ailesinin İzmir'den ayrılışı, dönemin büyük tarihsel kırılmalarından biriyle iç içe geçiyor. Eylül 1922'de, Yunan-Türk Savaşı'nın son evresinde ve kentin yeniden Türk kontrolüne geçtiği günlerde, İngiliz vatandaşı olan Issigonis ailesi Kraliyet Donanması gemileriyle Malta'ya tahliye edildi. Bu tahliye, kısa süre sonra yaşanacak Büyük İzmir Yangını öncesinde gerçekleşti. Ailenin İngiliz vatandaşlığına sahip olması -babasının 1897'de Londra'da mühendislik eğitimi alırken vatandaşlığa geçmiş olması- onları donanımın yardımından yararlanabilecek kişiler arasına sokmuştu. Konstantin Issigonis, tahliyeden kısa süre sonra hayatını kaybetti; genç Alec ve annesi 1923'te İngiltere'ye yerleşti. Issigonis, mühendislik eğitimini Londra'daki Battersea Polytechnic'te tamamladı ve kariyerinin geri kalanını İngiltere'de sürdürerek 1959'da orijinal Mini'yi, ardından da Mini Cooper'ı tasarladı.
Yorumlardaki Sürpriz: Prokopp Ailesi ve İzmir'in Unutulan Birası
Berna Abik'in yazısının altına düşülen ve "büyük büyük amcam, ailesinin bir kolu olarak hâlâ İzmir'de yaşıyoruz, hatta bu topraklarda ilk birayı çıkaran @prokoppbeer'i çıkartan da bu ailedir" şeklindeki yorum, ilk bakışta abartılı bir iddia gibi görünse de araştırıldığında ciddi bir tarihsel temele oturuyor. Levantine Heritage arşivinin kayıtlarına göre Clara Prokopp -Bavyera kökenli bir tüccar ailesinden gelen, önce Stengel soyadını taşıyan, dul kaldıktan sonra kendi işini kuran girişimci bir kadın- Alec Issigonis'in anne tarafından büyük büyükannesiydi. Prokopp ailesi, 1840'ların ortasında İzmir'in Punta bölgesinde (bugünkü Alsancak) bir bira imalathanesi kurdu; "Brasserie De La Pointe" adıyla anılan bu tesis, dönemin kaynaklarına göre Osmanlı İmparatorluğu'nda kesintisiz faaliyet gösteren en eski bira fabrikalarından biri oldu. Yani yorumdaki iddianın can alıcı kısmı -Issigonis ailesiyle akrabalık- bağımsız bir tarihsel kaynakla örtüşüyor.
Bugün "Anadolu'nun en eski birası, 1846'da Smyrna/İzmir'de kuruldu" ifadesiyle tanıtılan @prokoppbeer hesabı da bu mirasa sahip çıkıyor ve zaman zaman İzmir'de aynı ismi kullanan başka işletmelerle arasına mesafe koyan paylaşımlar yapıyor; hesabın bir gönderisinde "179 sene önce ailemizin ürettiği orijinal ve gerçek Prokopp birasıyla bu mekânın alakası yoktur" ifadesi yer alıyor. Bu da gösteriyor ki Prokopp ismi İzmir'de hâlâ tartışmalı ve değerli bir miras; ailenin soyundan gelenlerin bu tarihe sahip çıkma çabası sürüyor. Kısacası: Mini Cooper'ın tasarımcısıyla Türkiye'nin ilk bira üreticilerinden biri arasındaki bağ, bir sosyal medya yorumundan ibaret değil, gerçek bir aile hikayesi.
Issigonis'in Çocukluk İzmir'ini Gezmek İsteyenler İçin
Bu hikaye, İzmir'i sadece bir tatil rotası değil, katmanlı bir tarih kenti olarak görmek isteyenler için de güzel bir bahane. Issigonis'in ailesinin yaşadığı ve Prokopp bira fabrikasının bulunduğu Punta bölgesi, bugünün Alsancak semtine karşılık geliyor; hâlâ 19. yüzyıldan kalma Levanten ve Rum mimarisi taşıyan sokaklarıyla dolaşmaya değer. Kordon boyu, o dönemde de bugün olduğu gibi kentin nabzının attığı, farklı milletlerden tüccarların, konsolosluk binalarının ve zengin ailelerin köşklerinin sıralandığı bir hattı. Bugün Kordon'da yürürken gördüğünüz taş binaların bir kısmı, Issigonis gibi ailelerin yaşadığı kozmopolit İzmir'den kalma izler taşıyor. Alsancak Tarihi Konak Sokakları, Kemeraltı'nın çok kültürlü çarşı dokusu ve Asansör civarındaki eski Levanten evleri, bu döneme dair somut bir gezi rotası oluşturmak isteyenler için iyi bir başlangıç noktası olabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Mini Cooper'ın tasarımcısı gerçekten İzmir'de mi doğdu?
Evet. Sir Alec Issigonis, 18 Kasım 1906'da dönemin Osmanlı kenti Smyrna'da (bugünkü İzmir) doğdu. Ancak etnik kökeni Rum ve Alman'dı; "İzmirli" ifadesi doğum yeriyle sınırlı, etnik kökenle ilgili değil.
Issigonis ailesi İzmir'den neden ve ne zaman ayrıldı?
Aile, Eylül 1922'de, İngiliz vatandaşı olmaları sebebiyle Kraliyet Donanması tarafından Malta'ya tahliye edildi. Bu, Büyük İzmir Yangını'ndan kısa süre önce gerçekleşti. Babasının ölümünün ardından Issigonis ve annesi 1923'te İngiltere'ye yerleşti.
Prokopp ailesinin Türkiye'nin ilk birasını ürettiği iddiası doğru mu?
Tarihsel kayıtlar, Prokopp ailesinin 1840'ların ortasında İzmir'in Punta (bugünkü Alsancak) bölgesinde bir bira imalathanesi işlettiğini ve bunun Osmanlı topraklarındaki en eski, kesintisiz üretim yapan bira fabrikalarından biri olduğunu destekliyor. Ayrıca Clara Prokopp'un Alec Issigonis'in anne tarafından büyük büyükannesi olduğu, bağımsız kaynaklarca doğrulanıyor.
Not: Bu yazı, T24 Haftalık'ta Berna Abik imzasıyla yayımlanan yazı, Wikipedia'nın İngilizce Alec Issigonis maddesi ve Levantine Heritage arşivindeki Prokopp ailesi kayıtları esas alınarak hazırlanmıştır. Aile bağına dair detaylar, konuya özel araştırma yapan bağımsız bir tarih arşivinin kayıtlarına dayanmaktadır; güncel işletme iddiaları resmi olarak doğrulanmamıştır.
