Trakya'nın kuzeyinde, Bulgaristan sınırına yaslanmış sakin Kofçaz ilçesinin küçücük bir köyünde, yılda bir gün binlerce insan aynı korulukta buluşur. Semahın dönen etekleri, sazın telinden dökülen deyişler ve kazanlarda pişip herkese eşit dağıtılan lokma etrafında toplanan bu kalabalık, Topçu Baba Anması için gelir. Kırklareli'nin Kofçaz ilçesine bağlı Topçular köyünde her yıl düzenlenen bu geleneksel buluşma, Trakya'da Alevi-Bektaşi inanç ve halk kültürünün en canlı yaşatıldığı etkinliklerden biri kabul edilir. Bu yazıda hem Topçu Baba'nın kim olduğuna, hem de anmanın nasıl bir kültürel dokuya sahip olduğuna saygıyla ve doğrulanabilir bilgiler ışığında bakıyoruz.

Topçu Baba Kimdir?

Kırklareli Kültür Varlıkları Envanteri'nin resmi kaydına göre, asıl adının Şeyh Mahmut olduğu sanılan Topçu Baba'nın 14. yüzyıl sonu ile 15. yüzyıl başında yaşadığı rivayet edilmektedir. "Topçu" lakabının, Osmanlı ordusunda topçu sınıfında hizmet etmiş olmasından geldiği öne sürülür. Kendisinin Horasan erenlerinden olduğu ve bölgenin fethi ile irşadında rol aldığı anlatılır; ancak bu bilgilerin büyük bölümü menkıbevî, yani halk arasında kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü geleneğe dayanır. Bu nedenle Topçu Baba'nın hayatına dair kesin tarihli belgelerden çok, rivayetlerden söz etmek daha doğrudur.

Halk anlatılarında iki temel rivayet öne çıkar. Birincisine göre Topçu Baba, yörenin fethi sırasında bölgeye gelen bir akıncı ereni olup, susuz kalan askerlere topraktan su çıkararak yardım etmiştir. İkinci rivayete göre ise 14.-15. yüzyıl geçişinde yaşamış, kardeşleriyle birlikte bölgenin şenlendirilmesinde emeği geçmiş bir gönül eridir. Her iki anlatı da onun "halka yakın" yönünü vurgular; bugün köyün onun adını taşıması da bu bağın bir yansımasıdır. Bu rivayetlerin tarihsel doğruluğu bağımsız kaynaklarca kesinleştirilmediği için, onları birer inanç ve hafıza mirası olarak okumak yerinde olur.

Trakya Bektaşiliği Bağlamı

Topçu Baba geleneği, daha geniş bir çerçeve olan Trakya ve Balkanlarda Bektaşilik içinde anlam kazanır. Bölgedeki Alevi-Bektaşi kültürünün önemli merkezlerinden biri, Dimetoka yakınlarında Seyyid Ali Sultan (Kızıldeli) tarafından kurulan tekkedir; kayıtlara göre bu ocağa 20. yüzyılın başında onlarca köy bağlıydı. Trakya'nın erenler coğrafyasında Topçu Baba da bu manevi haritanın bir parçası olarak yaşatılır. Ancak Topçular köyünün doğrudan hangi ocağa bağlı olduğu konusunda elimizdeki kaynaklar kesin bir ifade içermez; bu yüzden Topçu Baba'yı Kızıldeli ocağıyla birebir özdeşleştirmek yerine, aynı Trakya Bektaşiliği geleneğinin içinde konumlandırmak daha doğrudur.

Anma Nasıl Yapılır: Kurban, Lokma, Semah ve Deyiş

Etkinlik, Topçu Baba Türbesi'nin bulunduğu korulukta düzenlenir. Resmi envantere göre anma, başlangıçta pazartesi günleri yapılırken, misafir sayısının artması ve katılımcıların çoğunun çalışıyor olması nedeniyle 1997 yılından itibaren Haziran ayının ikinci cumartesi günü yapılmaya başlanmıştır. Organizasyonu, yine 1997'de kurulan Topçu Baba'yı Anma Kültür ve Sanat Derneği üstlenir.

Anmanın kalbinde lokma geleneği vardır. Ziyaretçiler koç, koyun, keçi, seyrek olarak dana, ayrıca çok sayıda horoz ile şeker, tuz, pirinç, kuru fasulye, ekmek ve hoşaflık meyve getirir. Sabahın erken saatlerinden öğleden sonraya kadar büyük kazanlarda yemek hazırlanır ve herkese eşit biçimde dağıtılır. Alevi-Bektaşi inancında lokma, yalnızca yemek değil; paylaşımın, rızalığın ve birlikteliğin simgesidir. Aynı lokmayı bölüşenler "Hak kabul eyleye" niyazıyla sofraya oturur.

Bu geleneğin doğru anlaşılması için birkaç temel kavramı saygıyla tanımlamakta yarar var:

  • Cem: Alevi-Bektaşi inancının temel topluca yapılan ibadetidir; içinde dua, deyiş, semah ve lokmanın birlikte yer aldığı bir birlik meclisidir.
  • Semah: Cem sırasında, deyiş ve nefesler eşliğinde dönerek yapılan; kadın ve erkeğin birlikte katıldığı ritüel bir devinimdir. Bir gösteri dansı değil, ibadetin bir parçasıdır.
  • Deyiş: Saz eşliğinde okunan, inancın ve gönül yolunun anlatıldığı manzum sözlerdir; ozanların dilinden nesilden nesile aktarılır.
  • Lokma: Kesilen kurbanların ve hazırlanan yemeğin paylaşıldığı, bereket ve eşitlik anlamı taşıyan ortak sofradır.
  • Can: Alevi-Bektaşi kültüründe insanlar birbirine cinsiyet ayrımı yapmadan "can" diye seslenir; bu, eşitliğe ve gönül kardeşliğine dair bir hitaptır.

Gün boyu yöresel ozanlar şiir okur, saz çalıp deyiş söyler; semah ekipleri dönerek gösterilerini sunar. Sıcak, kalabalık ama bir o kadar da huzurlu bir atmosferde geçen gün, aslında büyük bir dayanışma ve hafıza tazeleme buluşmasına dönüşür.

Bugün Nasıl Bir Buluşmaya Dönüştü?

Kaynaklara göre yalnızca 85 kişilik nüfusa sahip Topçular köyü, anma günü binlerce misafiri ağırlar. Envanter kaydı 5.000-6.000 civarı bir katılımdan söz ederken, son yıllardaki haberler katılımın on binlere ulaştığını aktarır. Örneğin 29. anma etkinliğinde 147 küçükbaş ve 1 büyükbaş olmak üzere toplam 148 kurbanın lokmalarının vatandaşlara ikram edildiği; halk ozanları ve semah ekiplerinin yanı sıra ilk kez kurulan bir çocuk korosunun sahne aldığı bildirilmiştir. Etkinlikte Alevi-Bektaşi kurumlarının temsilcileri ile yerel yöneticiler de konuşma yapmış; birlik, kardeşlik ve hiç kimsenin inancından, kimliğinden ya da dilinden dolayı dışlanmaması gerektiği vurgulanmıştır.

Gezginler İçin Notlar

Topçu Baba Anması'nı yerinde görmek isteyen gezginler için birkaç pratik bilgi:

  1. Nerede: Kırklareli'nin Kofçaz ilçesine bağlı Topçular köyü. Kofçaz, Trakya'nın kuzeyinde, Istranca (Yıldız) Dağları ve Bulgaristan sınırına yakın, doğasıyla dinlendirici bir bölgedir.
  2. Ne zaman: Anma geleneksel olarak haziran ayının ikinci cumartesi günü yapılır. Yol planı yapmadan önce, o yılın kesin tarihini düzenleyici dernek ya da yerel kaynaklardan teyit etmek en sağlıklısıdır.
  3. Nasıl davranmalı: Bu bir inanç ve anma buluşmasıdır. Semah ve cem gibi ritüellere saygılı olmak, fotoğraf çekerken katılımcıların rahatsız olmamasına dikkat etmek ve lokma paylaşımına gönülden katılmak, misafirliğin gereğidir.
  4. Çevrede: Kofçaz ve çevresi, yayla havası, ormanları ve sakin köyleriyle Trakya'nın az bilinen ama keşfetmeye değer köşelerindendir.

Topçu Baba Anması, bir yandan Trakya'nın derin manevi hafızasını canlı tutar, bir yandan da paylaşmanın, eşitliğin ve birlikte olmanın ne demek olduğunu somut bir sofrada gösterir. Kim olursanız olun, o gün Topçular'a giderseniz size uzatılan lokmayı "can" hitabıyla paylaşan bir topluluğun içinde bulursunuz kendinizi. Belki de bu buluşmayı bu kadar özel kılan da tam olarak budur: farklılıkların değil, ortak bir sofranın etrafında toplanmak.

Kaynaklar