Şeffaflık notu: Bu yazı bağımsız olarak, herhangi bir kurum ya da marka onayı veya ücret alınmadan hazırlanmıştır; hiçbir bağlantı komisyon içermez. Viral bir sosyal medya paylaşımındaki iddialar, yayımlanmış araştırma ve derleme metinleriyle karşılaştırılmıştır.

Ermenice konuşuyorlar ama kendilerini Rum sayıyorlar; Rum Ortodoks kilisesine bağlılar ama ayinde okunan Yunanca ilahileri anlamıyorlar. Üstelik kökenleri hâlâ tartışmalı. Sosyal medyada “Hayhoromlar” adıyla dolaşan topluluk, Anadolu’nun kimlik kategorilerine sığmayan nadir örneklerinden biri. Ama dolaşımdaki anlatılarda küçük bir yanılgı var: Hayhoromların ağırlık merkezi geniş bir “Dersim coğrafyası” değil, bugünkü Erzincan’ın Kemaliye ilçesindeki Eğin çevresiydi. Bu yazıda neyin bilindiğini, neyin tartışıldığını ve neyin kesin olmadığını ayıklamaya çalışıyoruz.

Adın anlamı: Ermeni mi, Rum mu?

“Hayhorom” (Hay-Rum) adı Ermenice hay (Ermeni), ho (ve) ve horom (Rum, yani Roma/Bizans) sözcüklerinden oluşuyor; kabaca “Ermeni-Rum” anlamına geliyor. Kültür Araştırmaları ve Etkinlikleri Merkezi KAF’ın sitesinde yayımlanan bir makale, topluluğun Ermenice konuştuğunu ama Rum Ortodoks kilisesine bağlı olduğunu aktarıyor. Sevan Nişanyan da onları Ermenice konuşan, Rum Ortodoks cemaatine mensup ve kendini Rum sayan bir grup olarak tanımlıyor. KAF makalesine göre Gregoryen Ermeniler onlara “yarım Ermeni” anlamına gelen adlar takıyordu.

Kökenleri: dört açıklama, kesin cevap yok

Konuyla ilgili anlatıların önemli bölümü, İzmirli Rum Yorgos Anastasiadis’in (1874–1971) ağırlıkla sözlü kaynaklara dayanan çalışmasına yaslanıyor; Ortodokslar Topluluğu sitesindeki derleme de konuda bilimsel araştırmanın eksik olduğunu belirtiyor. Öne sürülen açıklamalar şöyle:

  • Yunan paralı askerlerinin torunları: M.Ö. 401’de Genç Kyros’un ordusunda savaşan Yunan askerlerinin bölgede kalıp Ermenileştiği görüşü. Ortodokslar Topluluğu derlemesi bunu çağdaş Yunan tarihçilere atfedilen bir tez olarak aktarıyor.
  • Aigina kolonistleri: Eğin adının Aigina (Egina) adasından geldiği iddiası. KAF makalesi, Arsen Yarman’a atfen, Eğin adının Ermenice Agn (“kaynak, pınar”) sözcüğünden geldiğini ve bu yüzden Aigina tezinin en zayıf tez olduğunu aktarıyor.
  • Rum Ortodoksluğunu seçen Ermeniler: Bizans döneminde Kalkedon inancına geçen ve zamanla kendini Rum sayan Ermeniler. Ortodokslar Topluluğu derlemesi bunu görece yeni Ermeni kaynaklarına dayandırıyor; KAF makalesi ise Alboyajian’dan, ağır vergi ve askerlik yükü altında ezilen Ermenilerin bir kısmının Rum kilisesine katıldığını aktarıyor.
  • Rum diyarından gelip Ermenilerin arasına yerleşenler: Nişanyan’ın en makul bulduğu açıklama. Ona göre topluluk 11. yüzyılda ortaya çıkmış görünüyor.

Gördüğünüz gibi hiçbiri tek başına kanıtlanmış değil; yazılı belge azlığı yüzünden tartışma bugün de sürüyor. Instagram gönderisindeki “kesin olan, tartışmanın devam ettiğidir” vurgusu bu bakımdan yerinde.

Coğrafya: Dersim mi, Eğin mi?

Kaynakların ortak noktası Eğin’dir. Bugün Kemaliye adını taşıyan bu yerleşim Fırat kıyısındadır; Cumhuriyet döneminde adı değiştirilmiştir. KAF makalesi, 1830’da bölgeyi gezen Amerikalı misyonerler Eli Smith ve Harrison Gray Otis Dwight’ın 1834’te yayımlanan Missionary Researches in Armenia kitabında bu topluluğa ilişkin “beş köy” kaydı düştüğünü aktarıyor.

Anastasiadis’e dayanan derleme, Vag, Zorak, Musaga ve Sirzu köylerini Eğin’e, Mamsa’yı Çemişgezek’e, Hogus’u ise Kemah’a bağlıyor. Çemişgezek bugün Tunceli sınırları içinde olduğundan “Dersim bağı” buradan geliyor; ancak bu yönde kaynaklar sınırlı ve topluluğun ana kütlesi Eğin çevresi. Nişanyan ayrıca Kemah, Refahiye ve Erzincan merkezi gibi yerleri anıyor. Ortodokslar Topluluğu derlemesine göre bir diğer küme 1608’den beri Adapazarı çevresinde yaşıyordu; Geyve’deki bazı köylerin ilk sakinlerinin Eğin’den geldiği sanılıyor.

Dil ve ibadet: Ermenice ama Rum kilisesi

Hayhoromlar Ermenice konuşuyordu; KAF makalesine göre rahipler dahi Rumca bilmiyor, ayin Rumcadan Ermeniceye çevrilmişti. Yalnızca birkaç ilahi Yunanca söyleniyor, cemaat bunları anlamıyordu. Ortodokslar Topluluğu derlemesi, Ermenice ilahilerin Rum Ortodoks makamlarına göre okunduğunu, Ermeni kilise müziğiyle bağ taşımadığını yazıyor; 1896 dolaylarında Karamanlıca (Yunan harfli Türkçe) ilahilerin bunların yerini büyük ölçüde aldığını da ekliyor. Bu durum, Anadolu Ortodoksları arasındaki dil çeşitliliğinin başka bir yüzü; Karamanlıları Karamanlılar yazımızda, Kapadokya’daki dil mirasını ise dil karşılaştırmamızda okuyabilirsiniz.

Neden bu kadar az biliniyorlar?

Birkaç neden birleşiyor. Topluluk küçüktü; kaynaklar birkaç köyden söz ediyor. Ne Ermeni ne Rum anlatılarının tam merkezine oturdukları için hem ulusal tarih yazımlarında hem kilise kayıtlarında kenarda kaldılar. Nişanyan, Ermenice konuşmanın onlar arasında bir ölçüde utanılan bir özellik sayıldığını ve onların “satılmış bir unsur” sayıldığını yazıyor; bu da kendi hafızalarını yazıya dökmelerini zorlaştırmış olabilir. Eğin adının Kemaliye olarak değişmesi ise, derlemenin ifadesiyle, geriye kalan son izi de silmiş. Bugün elimizdeki bilgi çoğunlukla az sayıda yazarın aktardığı sözlü kayıtlara dayanıyor; bu yüzden her kesin cümleye şüpheyle yaklaşmak gerekiyor.

1923: Anadolu’dan ayrılış

Osmanlı hukukunda Rum sayıldıkları için Hayhoromlar, Nişanyan’a göre 1915 tehciri kapsamına girmedi; ancak Türkiye ile Yunanistan arasındaki 1923 nüfus mübadelesinde “Rum Ortodoks” kategorisinde Yunanistan’a gönderildiler. Dil ve kimlik açısından bu ayrı bir zorluktu: Ermenice konuşan bir topluluk Rum sayılarak Yunanistan’a gönderiliyordu. Ortodokslar Topluluğu derlemesine göre Eğin çevresinden yaklaşık 70 aile Eğriboz (Euboea) Adası’nın kuzeyindeki Kastaniotisa çiftliğine yerleşip “Yeni Eğin” köyünü kurdu; aynı derleme, kısa süre sonra Hogus kökenli olduğu sanılan yaklaşık 50 ailenin Selanik yakınlarındaki Diavata’ya yerleştiğini yazıyor. Bu rakamlar tek kaynağa dayandığı için yaklaşık kabul edilmeli.

Sonrası konusunda kaynaklar ayrışıyor: KAF makalesi topluluğun Kastaniotisa’da varlığını sürdürdüğünü söylerken, Nişanyan bir iki kuşak içinde tamamen asimile olduklarını belirtiyor. Mübadele bağlamını daha geniş görmek için Büyükbakkalköy ve Yunanistan’daki Türkçe isimli yerleşimler yazılarına bakabilirsiniz.

Bugün nerede görülür?

Hayhoromlara ait, tabelalı bir “müze rotası” yok; başvurduğumuz kaynaklar da ayakta bir kilise ya da anıt adı vermiyor. KAF makalesi, kültürel eşyalarından bazılarının Atina’daki Benaki Müzesi’nde sergilendiğini söylüyor; güncel sergi durumunu müzeden kontrol etmek gerekir. Gezgin için en anlamlı yol, hikâyenin geçtiği coğrafyayı tanımak: Fırat kıyısındaki Kemaliye, Karanlık Kanyon ve çevresi için Erzincan rehberimiz, komşu Tunceli kültürü için Tunceli yazımız işe yarar. Mübadele sonrası boşalan Rum yerleşimlerinin hikâyesine ise Kayaköy üzerinden bakılabilir. Gittiğiniz yerlerde resmî bir “Hayhorom” anlatısı bulmayı beklemeyin; bu, belgelenmiş bilgiyle okuyarak bağlantı kurmanız gereken bir hikâye.

Özetle

Hayhoromlar, Ermenice konuşan ama Rum Ortodoks kilisesine bağlı ve kendini Rum sayan bir Anadolu topluluğuydu; merkezleri Eğin (Kemaliye) çevresiydi, tüm Dersim coğrafyası değil; Çemişgezek ve Kemah’daki köyler ise daha çok tek bir derlemeye dayanan ayrıntılar. Kökenleri Yunan askerlerinden Bizans’ta Ortodoksluğu seçen Ermenilere kadar uzanan birkaç açıklamayla anlatılıyor ve hiçbiri kesin kanıtlanmış değil; 1923 mübadelesiyle Yunanistan’a gönderilmeleri ise kaynakların ortak noktası.