Bir seyahat çoğu zaman yalnızca gidilecek yerlerle değil, o topraklarda saklı kalmış hikâyelerle de anlam kazanır. İngiltere'nin güneybatısındaki liman şehri Plymouth, çoğumuz için deniz manzaraları, tarihî tersaneler ve Atlantik'e açılan keşif seferleriyle anılan bir yerdir. Oysa bu şehrin sakin bir mezarlığında, memleketlerinden binlerce kilometre uzakta yatan Osmanlı askerleri de bulunuyor. Yakın dönemde yapılan arşiv araştırmaları, Kırım Harbi dönemine uzanan bu unutulmuş hikâyeyi yeniden gün yüzüne çıkardı.

Kırım Harbi ve Beklenmedik Bir Bağ

1853-1856 yılları arasında yaşanan Kırım Harbi, Osmanlı İmparatorluğu'nun Rusya'ya karşı verdiği ve İngiltere ile Fransa'nın müttefik olarak yer aldığı büyük bir savaştı. Bu ittifak, yalnızca cephede değil, cephe gerisinde de Osmanlı ile İngiltere arasında yoğun bir askerî ve denizcilik iş birliği doğurdu. Savaş boyunca donanması ciddi biçimde yıpranan Osmanlı, elindeki bazı gemileri onarım ve modernizasyon için İngiliz tersanelerine gönderdi.

İşte bu süreçte Peyk-i Zafer, Fethiye ve Şadiye adlı Osmanlı gemileri, İngiltere'nin güneyindeki Plymouth Limanı'na yol aldı. Araştırmalara göre Peyk-i Zafer gemisi Eylül 1856'da Plymouth'a geldi ve Haziran 1857'de kentten ayrıldı. Bu gemilerin varlığı, dönemin İngiliz yerel basınında da yer buldu; hatta bazı Osmanlı denizcilerinin İngiliz kadınlarla evlendiğine dair haberler dahi çıktı. Kırım Harbi'nin bitiminin üzerinden bugün yaklaşık 170 yıl geçmiş bulunuyor.

Ford Park Mezarlığı'ndaki 18 Şehit

Gemiler Plymouth'ta demirliyken, uzun deniz yolculuğunun, salgın hastalıkların ve alışılmadık iklim koşullarının etkisiyle bazı Osmanlı askerleri hayatını kaybetti. Araştırmalara göre yalnızca Peyk-i Zafer döneminde 18 asker, hastalık ve iklim değişiminin etkisiyle vefat etti ve bu askerler bugün hâlâ ayakta olan Ford Park Mezarlığı'na defnedildi.

Ford Park Mezarlığı, Plymouth'un merkezinde yer alan tarihî bir mezarlıktır. 1846 yılında kurulan ve 1848'de ziyarete açılan mezarlık, bugün yaklaşık 34,5 dönümlük bir alana yayılmaktadır. Farklı inançlardan insanların ebedî istirahatgâhı olan bu geniş alanda, artık bir de Osmanlı askerlerinin izleri aranıyor. Şehitlerin memleketlerinden bu denli uzakta, sessizce yatıyor oluşu, hikâyeyi daha da dokunaklı kılıyor.

Arşivlerden Çıkan Bir Vefa Hikâyesi

Bu unutulmuş sayfanın yeniden açılması, titiz bir arşiv çalışmasının ürünü. Oxford Üniversitesi'nden araştırmacı Dr. Muhammed Hasanov, İngiltere'deki Türk tarihi üzerine yürüttüğü çalışmalarda, Kırım Harbi'nin ardından Plymouth bölgesinde hayatını kaybeden Osmanlı askerlerine ait defin kayıtlarına ve mezar yerlerine ulaştı. Araştırmalara göre Plymouth ve çevresinde toplam 84 Osmanlı askerinin izine rastlandı; bunların 18'i Ford Park Mezarlığı'nda, önemli bir bölümü ise Stonehouse'daki askerî hastane çevresinde defnedilmişti.

Londra'da yaşayan eğitimci ve akademisyen Dr. Belma Uysal da bu araştırmaya katkı sunan isimlerden. Uysal'ın aktardığına göre, tespit edilen şehitlerin ikisi Trabzon ve Rize nüfusuna kayıtlıydı. Babası Trabzonlu olan Uysal için bu keşif, kişisel olarak da özel bir anlam taşıyor. Uysal, bu isimlerin ve hatıraların gelecek nesillere aktarılmasının hepimizin sorumluluğu olduğunu vurguluyor. (Şehitlerin sayısı, kimlikleri ve memleketlerine dair bilgiler araştırmacıların arşiv bulgularına dayanmakta olup, kesinleşmiş resmî bir kayıt niteliği için ilgili kurumların çalışmaları sürmektedir.)

Bir Anıt Taşı Çağrısı

Araştırmanın ortaya çıkardığı en somut sonuçlardan biri, bu şehitlerin anısını kalıcı biçimde yaşatma çağrısı oldu. Haberlere göre Türkiye'nin Londra Büyükelçiliği, Ford Park Mezarlığı'nı ziyaret ederek mezarlığı yöneten vakfa bir anıt yapılmasını önerdi. Vakıf yönetiminin de konuyu gündemine aldığı belirtiliyor. Böyle bir anıt taşı, yıllarca sessizce yatan askerlerin hatırasını hem burada yaşayan Türk toplumu hem de mezarlığı ziyaret edenler için görünür kılacak.

Bu tür girişimler, tarih boyunca sıkça karşılaştığımız bir olguyu hatırlatıyor: Savaşlar yalnızca cephelerde değil, hastane koğuşlarında, uzak limanlarda ve gurbet ellerinde de kayıplar bırakır. Kırım Harbi denince çoğunlukla Sivastopol kuşatması ya da Florence Nightingale'in Üsküdar'daki hastanesi akla gelir; oysa savaşın etkileri İngiltere'nin bir liman şehrine kadar uzanmıştı.

Gezginler İçin Ne Anlam Taşıyor?

Plymouth'a yolu düşen bir gezgin için bu hikâye, şehri bambaşka bir gözle görmenin kapısını aralıyor. Aşağıdaki noktalar, bu tarihî bağı zihinde canlı tutmaya yardımcı olabilir:

  • Ford Park Mezarlığı, Plymouth merkezinde yer alan ve halka açık, huzurlu bir tarihî alandır; şehir tarihine meraklı ziyaretçiler için sakin bir durak olabilir.
  • Plymouth, denizcilik tarihi açısından zengin bir şehirdir; Kırım Harbi döneminin izleri, bu köklü liman kimliğinin bir parçasıdır.
  • Bu hikâye, seyahatin yalnızca manzaralardan değil, hafıza ve vefa duygusundan da beslendiğini hatırlatır.
  • Şehitlerin kesin sayısı, kimlikleri ve mezar yerlerine dair ayrıntılar hâlâ araştırmalarla netleşmekte; bu nedenle konuya dair bilgiler zamanla güncellenebilir.

Sonuç olarak, memleketlerinden binlerce kilometre uzakta, yaklaşık iki yüzyıla yakın bir süredir Plymouth'ta yatan bu askerlerin hikâyesi, sadece bir savaşın değil, insanlığın ortak hafızasının da bir parçası. Bir anıt taşıyla anılmayı bekleyen bu şehitler, uzak diyarlarda kaybettiğimiz her canın hatırlanmayı hak ettiğini bize bir kez daha hatırlatıyor. Belki de bir gün Plymouth'a yolu düşenler, Ford Park Mezarlığı'nda saygı duruşunda bulunmak için bir sebep daha bulacaklar.

Kaynaklar